Huy động nguồn lực, bảo đảm nguồn điện cho tăng trưởng

Trong buổi phỏng vấn với Lao Động, TS Nguyễn Xuân Quang - Viện Công nghệ Năng Lượng (Đại học Bách khoa Hà Nội) đánh giá đây là cảnh báo đáng lưu ý khi tiến độ nhiều dự án nguồn điện vẫn chậm so với yêu cầu.

Thưa ông, từ dự báo của Bộ Công Thương về mức thiếu hụt điện năm 2027, chúng ta cần làm gì ngay từ bây giờ?

- Đó là một cảnh báo đáng lưu ý, cho thấy nếu tiến độ đầu tư nguồn điện không được cải thiện, hệ thống có thể gặp khó khăn trong việc đáp ứng nhu cầu điện đang tăng lên cùng với tốc độ tăng trưởng kinh tế.

Điện phải đi trước một bước so với tăng trưởng. Với mục tiêu tăng trưởng GDP 10%, nhu cầu điện có thể cần tăng khoảng 15%. Việc chuẩn bị nguồn điện không thể chờ đến khi xuất hiện thiếu hụt mới triển khai, mà phải được tính toán và thực hiện trước nhiều năm.

Điều đáng quan tâm hiện nay là khoảng cách giữa quy hoạch và tiến độ triển khai các dự án nguồn điện vẫn còn khá lớn. Việc cần làm ngay là phải rà soát toàn bộ danh mục nguồn điện có khả năng đưa vào vận hành trong giai đoạn 2027-2030, xác định dự án nào có thể đẩy nhanh tiến độ và dự án nào đang vướng ở đâu để tháo gỡ cụ thể. Những vướng mắc về thủ tục đầu tư, quy hoạch địa phương, thu xếp vốn, đàm phán hợp đồng mua bán điện hay cơ chế giá cần được xử lý đồng thời, thay vì để từng dự án tự giải quyết.

Bên cạnh đó, cần đặc biệt quan tâm đến các nguồn điện có khả năng cung cấp công suất ổn định. Điện mặt trời, điện gió có ưu điểm nhưng phụ thuộc vào thời tiết, nên công suất lắp đặt lớn không đồng nghĩa với khả năng cung cấp điện ổn định tại mọi thời điểm. Vì vậy, hệ thống cần có nguồn điện linh hoạt, công suất dự phòng, hệ thống lưu trữ và lưới điện đủ khả năng điều độ.

Sau 3 năm triển khai Quy hoạch điện VIII, hiện mới có khoảng 5% dự án nguồn điện hoàn thành, trong khi 45% dự án chưa có chủ trương đầu tư. Theo ông, đâu là nút thắt, khiến quy hoạch chưa thể chuyển hóa thành các dự án cụ thể?

- Có thể nhìn thấy ba nhóm nút thắt chính, khiến Quy hoạch điện VIII chưa thể chuyển hóa nhanh thành các dự án. Thứ nhất, thủ tục đầu tư và sự phối hợp giữa các cơ quan, địa phương. Sau khi một dự án được đưa vào quy hoạch, vẫn phải trải qua các bước quyết định chủ trương đầu tư và nhiều thủ tục liên quan. Những thủ tục này phụ thuộc vào nhiều cơ quan chuyên ngành và địa phương nên nếu không được phối hợp và xử lý đồng bộ, dự án rất dễ bị kéo dài.

Thứ hai, khả năng huy động vốn và bảo đảm hiệu quả đầu tư. Các dự án điện, đặc biệt là những dự án quy mô lớn, có tổng mức đầu tư rất cao. Nhà đầu tư chỉ có thể huy động được nguồn vốn lớn khi dự án có tính khả thi và khả năng thu hồi vốn tương đối chắc chắn. Nếu cơ chế đầu tư chưa đủ rõ hoặc hiệu quả tài chính không được bảo đảm thì dù dự án đã nằm trong quy hoạch, việc triển khai trên thực tế vẫn gặp khó khăn.

Thứ ba, cơ chế giá điện và hợp đồng mua bán điện. Điều này thể hiện khá rõ ở các dự án LNG. LNG được kỳ vọng đóng vai trò là nguồn điện linh hoạt cho hệ thống, nhưng nhà đầu tư lại cần một mức độ chắc chắn nhất định về sản lượng và doanh thu để thu hồi vốn. Nếu nhà máy được yêu cầu vận hành linh hoạt, không chạy ở hệ số cao, thì cơ chế giá và thanh toán cũng phải được thiết kế phù hợp với đặc tính đó.

Quá trình đàm phán hợp đồng mua bán điện trở thành một nút thắt quan trọng. Nếu giá điện, cơ chế thanh toán và các điều kiện trong hợp đồng chưa tạo được sự cân bằng giữa yêu cầu vận hành của hệ thống và khả năng thu hồi vốn của nhà đầu tư, dự án sẽ khó đi đến quyết định đầu tư cuối cùng.

Với những khó khăn như ông vừa phân tích, đâu là giải pháp để tháo gỡ vướng mắc trong quá trình thực hiện quy hoạch, đưa các dự án điện vào xây dựng đúng tiến độ? Cần phải làm gì để từ nay đến năm 2030 không tiếp tục rơi vào tình trạng nhu cầu điện tăng trước, còn dự án điện chạy theo sau?

- Về cơ bản, đây vẫn là quy luật cung cầu của thị trường. Nhà đầu tư nguồn điện muốn có lợi nhuận thì giá bán điện phải đủ để thu hồi vốn. Trong khi đó, giá bán điện cao sẽ tác động trực tiếp đến chi phí của người tiêu dùng và doanh nghiệp sản xuất. Vì vậy, bài toán quan trọng là xây dựng cơ chế giá điện theo hướng thị trường, minh bạch, để tháo gỡ các nút thắt trong thu hút đầu tư vào nguồn điện.

Bên cạnh đó, cần thống nhất và làm rõ các quy hoạch để địa phương hiểu được định hướng chung. Đặc biệt, phải có phương thức huy động được nguồn lực của tất cả các bên. Trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, năng lượng gió và điện mặt trời được đặt ở quy mô lớn, đây cũng là những nguồn có thể thu hút nhiều nhà đầu tư tư nhân.

Xin cảm ơn ông!