Ngăn thuốc lá tiếp cận thanh thiếu niên từ điểm bán

Bí thư Trung ương Đoàn, Chủ tịch Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam Nguyễn Tường Lâm cho biết, thực tế cho thấy, thuốc lá gây ra những tác động rất lớn đối với sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là đối với thanh thiếu niên. Các nghiên cứu cho thấy phần lớn người hút thuốc đều bắt đầu từ giai đoạn thanh thiếu niên; rất ít trường hợp sau tuổi 30–35 mới lần đầu sử dụng thuốc lá. Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá được ban hành năm 2012 và đã được triển khai trong suốt 13 năm qua. Cùng với các quy định liên quan trong các luật khác như Luật Quảng cáo, Luật Đầu tư, việc thực thi luật đã mang lại nhiều chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, các số liệu tổng kết cho thấy sau hơn một thập kỷ triển khai, tỷ lệ nam giới hút thuốc chỉ giảm khoảng 3%, và Việt Nam vẫn nằm trong 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới hút thuốc cao nhất thế giới, đồng thời đứng thứ ba trong khu vực ASEAN. Bên cạnh đó, những năm gần đây xuất hiện thêm nhiều sản phẩm thuốc lá mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, đặt ra các thách thức mới đối với công tác quản lý.

Tại Hội nghị, các đại biểu cùng tập trung thảo luận 6 nhóm vấn đề chính: Phạm vi và đối tượng điều chỉnh của dự án luật, đặc biệt là các quy định liên quan đến các sản phẩm thuốc lá mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và những sản phẩm có thể xuất hiện trong thời gian tới; chính sách quản lý và kiểm soát thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới; quy định mở rộng các địa điểm cấm hút thuốc; Quy định về cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán và tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì; cơ chế tổ chức thực hiện luật sau khi ban hành, bao gồm trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức và cơ chế phối hợp liên ngành trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá và vai trò của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trong tuyên truyền, giáo dục phòng ngừa tác hại của thuốc lá đối với thanh thiếu niên.

Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Viết Hải (Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá cao việc dự thảo Luật đã bổ sung các khái niệm này nhằm cập nhật những thay đổi rất nhanh của thị trường thuốc lá trong những năm gần đây. Tuy nhiên, dưới góc độ xây dựng chính sách dài hạn, Tiến sĩ Nguyễn Viết Hải cho rằng, các khái niệm này nên được thiết kế theo hướng khái quát và bao trùm hơn, dựa trên bản chất của sản phẩm là cung cấp nicotine hoặc các chất gây nghiện thông qua thiết bị điện tử hoặc thiết bị gia nhiệt. Nếu chỉ mô tả theo cấu tạo kỹ thuật của từng loại sản phẩm hiện có, thì khi công nghệ sản phẩm thay đổi rất nhanh trong tương lai, luật có thể sẽ gặp khoảng trống trong điều chỉnh. Do đó, có thể cân nhắc bổ sung cách tiếp cận theo nhóm "sản phẩm thuốc lá mới", đồng thời bao quát cả thiết bị, dung dịch và các thành phần cấu thành của sản phẩm.

Theo Giám đốc Trung tâm thanh thiếu niên Trung ương Đoàn Nguyễn Thanh Hảo, cần kiên trì giữ vững quy định cấm trưng bày trong dự thảo Luật để đảm bảo tính nhất quán với các chính sách cấm quảng cáo, khuyến mại. Ngoài ra, cần mở rộng phạm vi kiểm soát không chỉ với thuốc lá điếu mà cả các thiết bị thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng để tránh tạo lỗ hổng cho các sản phẩm mới dẫn dụ giới trẻ và tăng cường chế tài xử phạt đối với các điểm bán vi phạm việc trưng bày, đặc biệt là các điểm bán gần trường học. Việc thực thi nghiêm túc quy định này sẽ là món quà vô giá dành cho thế hệ tương lai, hướng tới một Việt Nam khỏe mạnh và không khói thuốc.
Theo nghiên cứu gần đây cho thấy, hành vi hút thuốc, đặc biệt ở người trẻ, thường bắt đầu từ sự tò mò và kích thích nhất thời. Trưng bày tại điểm bán là một dạng nhắc nhở hành vi. Đối với thanh thiếu niên đang trong giai đoạn tò mò hoặc những người mới bắt đầu thử cho biết, việc nhìn thấy bao bì đẹp mắt là tác nhân kích thích dẫn đến hành vi mua hàng bộc phát. Việc buộc các điểm bán phải cất giấu thuốc lá trong tủ kín hoặc dưới quầy sẽ tạo ra một rào cản tâm lý và vật lý, khiến việc mua bán trở nên ít thuận tiện hơn, từ đó giảm tỷ lệ tiêu dùng ngẫu hứng, Giám đốc Trung tâm Thanh thiếu niên Trung ương Đoàn cho biết.

Sau 13 năm thi hành Luật Phòng chống tác hại của Thuốc lá, Việt Nam đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận: tỷ lệ hút thuốc ở thanh thiếu niên cũng giảm rõ rệt, từ 5,36% năm 2013 xuống 2,78% năm 2019 ở nhóm 13-17 tuổi, và từ 2,5% năm 2014 xuống 1,9% năm 2022 ở nhóm 13-15 tuổi.

Tuy nhiên, các thành tựu trong kiểm soát thuốc lá điếu truyền thống đang đối mặt với nguy cơ bị suy giảm do sự gia tăng nhanh chóng của các sản phẩm thuốc lá mới, đặc biệt là thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Theo khảo sát gần đây cho thấy, ở nhóm thanh thiếu niên, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử tăng nhanh, từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023 ở nhóm 13 -17 tuổi, và từ 3,5% năm 2022 lên 8% năm 2023 ở nhóm 13-15 tuổi; đáng lưu ý, tỷ lệ sử dụng ở nữ giới 11-18 tuổi đạt khoảng 4,3% năm 2023.

Trong bối cảnh đó, dự thảo Luật sửa sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đề xuất cấm toàn diện quảng cáo, khuyến mại, bao gồm cả việc trưng bày sản phẩm tại điểm bán. Đây không chỉ là một biện pháp quản lý thương mại mà còn là một can thiệp tâm lý chiều sâu nhằm bảo vệ đối tượng dễ bị tổn thương nhất đó là thanh thiếu niên./.
Hạnh Quyên