Hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động xuất bản trên môi trường số

Sáng 5/8, Quốc hội nghe trình bày Tờ trình tóm tắt dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản; nghe Báo cáo thẩm tra tóm tắt dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

Trình bày Tờ trình tóm tắt dự án Luật Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh nhấn mạnh việc cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản nhằm thể chế hóa đầy đủ các chủ trương của Đảng về phát triển hoạt động xuất bản; đồng thời khắc phục những hạn chế của Luật Xuất bản năm 2012, tạo hành lang pháp lý, thúc đẩy hoạt động xuất bản phát triển trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và phát triển công nghiệp văn hóa, đáp ứng yêu cầu thực hiện các cam kết quốc tế và các chiến lược, chương trình phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.

Dự thảo Luật có các nội dung cơ bản, trọng tâm bao gồm:

Thứ nhất, khẳng định rõ hơn vị trí và vai trò và nguyên tắc hoạt động xuất bản trong giai đoạn phát triển mới. Theo đó, xuất bản không chỉ thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng mà còn là ngành kinh tế - công nghệ, bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa, hạ tầng tri thức quốc gia, công cụ chủ đạo của giáo dục, đào tạo và phát huy sức mạnh mềm quốc gia. Đây là cơ sở chính trị, pháp lý quan trọng để xây dựng các chính sách phát triển xuất bản trong kỷ nguyên số.

Thứ hai, chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển: Quy định các biện pháp tăng cường quản lý bằng dữ liệu, công nghệ số, hỗ trợ chuyển đổi số, phát triển nguồn nhân lực, văn hóa đọc, ngoại giao văn hóa và huy động nguồn lực xã hội. Dự thảo luật chuyển từ tiền kiểm sang quản lý dựa trên dữ liệu và hậu kiểm, tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý giám sát và xử lý vi phạm; cắt giảm 16/30 thủ tục hành chính, đơn giản hóa nhiều điều kiện kinh doanh, tăng cường phân cấp phân quyền từ Trung ương cho địa phương. Quy định phương thức quản lý thông qua dữ liệu trên môi trường điện tử nhằm tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp và nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước.

Thứ ba, hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động xuất bản trên môi trường số: Bổ sung cơ chế quản lý giám sát, hậu kiểm, bảo vệ quyền tác giả và xử lý vi phạm trên môi trường mạng.

Thứ tư, hoàn thiện các quy định về mô hình hoạt động, các chức danh lãnh đạo và biên tập viên nhà xuất bản: Bổ sung chính sách nhà nước đầu tư phát triển tập đoàn xuất bản truyền thông chủ lực quốc gia đa nền tảng, đa sản phẩm; sửa đổi các quy định về quản trị, tiêu chuẩn lãnh đạo và biên tập theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, phù hợp với yêu cầu phát triển trên môi trường số.

Thứ năm, hình thành hệ sinh thái xuất bản và phát triển công nghiệp nội dung: Mở rộng đối tượng tham gia liên kết, tạo điều kiện để doanh nghiệp công nghệ, truyền thông, cơ sở giáo dục, thư viện và các tổ chức sáng tạo nội dung tham gia vào chuỗi xuất bản; bổ sung quy định về quyền, nghĩa vụ và cơ chế khai thác thương mại hóa nội dung, phát triển sản phẩm phái sinh.

Thứ sáu, tăng cường bảo vệ quyền tác giả, bảo vệ người làm xuất bản: Phòng chống in lậu, in nối bản trái phép, làm xuất bản phẩm giả và vi phạm bản quyền trên môi trường số; quy định trách nhiệm của các nền tảng số và đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian; bổ sung quy định bảo vệ biên tập viên và người làm công tác xuất bản.

Thứ bảy, hoàn thành cơ chế kiểm soát nội dung xuất bản phẩm theo hướng: Quy định danh mục loại xuất bản phẩm có nội dung quan trọng để kiểm soát quy trình trước khi phát hành; quy định trách nhiệm của các cơ quan có liên quan như: nhà xuất bản, cơ quan chủ quản của nhà xuất bản và cơ quan quản lý nhà nước.

Trình bày Báo cáo thẩm tra tóm tắt dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh cho biết Ủy ban tán thành với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản. Hồ sơ dự án Luật trình Quốc hội được chuẩn bị đầy đủ, cơ quan chủ trì soạn thảo đã khẩn trương, nghiêm túc, cầu thị trong việc tiếp thu, hoàn thiện hồ sơ dự án Luật. Dự thảo Luật phù hợp với Hiến pháp, cơ bản đồng bộ với hệ thống pháp luật, tương thích với các điều ước quốc tế liên quan mà Việt Nam là thành viên.

Ủy ban nhất trí với phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng của dự thảo Luật; đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo quan tâm hơn đến nguồn lực triển khai thi hành luật, nhất là các quy định về chuyển đổi số, xuất bản phẩm điện tử, xuất bản số và phát triển công nghiệp văn hóa.

Về chính sách của Nhà nước đối với hoạt động xuất bản (khoản 4 Điều 1, sửa đổi, bổ sung Điều 7): Ủy ban cơ bản tán thành với các chính sách của Nhà nước đối với hoạt động xuất bản được quy định tại Điều 7 dự thảo Luật. Đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo: (i) rà soát, thiết kế các chính sách theo hướng khái quát hơn, tránh trùng lặp, bảo đảm thống nhất với Luật Đầu tư, Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp, Luật Thuế giá trị gia tăng; (ii) cân nhắc về phạm vi đối tượng thụ hưởng khi mở rộng ưu đãi về thuế, tín dụng; (iii) giải trình cụ thể cơ chế, nguồn lực và đối tượng dự kiến thụ hưởng chính sách đầu tư xây dựng tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia; (iv) tách nội dung về văn hoá đọc thành khoản riêng trong Điều 7 nhằm thể chế hoá yêu cầu của Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 14/12/2023 của Ban Bí thư.

Về nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng: Ủy ban đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát kỹ lưỡng với các quy định của pháp luật về quản lý, cung cấp và sử dụng thông tin trên mạng và pháp luật có liên quan, bảo đảm không mâu thuẫn, chồng chéo và có tính khả thi, bao quát đối với các nền tảng phát hành, nền tảng trung gian phát hành xuất bản phẩm xuyên biên giới cung cấp xuất bản phẩm vào thị trường Việt Nam.

Về hành vi bị cấm trong hoạt động xuất bản (khoản 2 Điều 10): Ủy ban đề nghị thiết kế các hành vi bị cấm tại khoản 2 Điều 10 rõ ràng hơn, tránh phát sinh nhiều cách hiểu khác nhau trong thực tiễn áp dụng; bảo đảm nguyên tắc quyền con người chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật (khoản 2 Điều 14 Hiến pháp).

Về mô hình tổ chức và hoạt động của nhà xuất bản: Ủy ban đồng tình với việc sửa đổi quy định về mô hình tổ chức nhà xuất bản nhằm phù hợp với mô hình chính quyền địa phương mới và bối cảnh chuyển đổi số. Đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục làm rõ cơ chế quản trị, quyền và nghĩa vụ của cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia; xác định rõ nội hàm và phân biệt mô hình cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia tại Điều 12 với mô hình tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia tại Điều 7.

Về hoạt động phát hành xuất bản phẩm: Ủy ban đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo chỉnh lý theo hướng giao Chính phủ quy định chi tiết về cơ chế hậu kiểm trong phát hành xuất bản phẩm, đặc biệt đối với hoạt động phát hành trên không gian mạng và các sàn thương mại điện tử, nhằm bảo vệ an ninh tư tưởng và phòng, chống phát hành xuất bản phẩm lậu.

Về nhập khẩu xuất bản phẩm: Ủy ban đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng thực tiễn hoạt động nhập khẩu xuất bản phẩm, quy mô hoạt động và khả năng đáp ứng của hệ thống quản lý nhà nước; xây dựng cơ chế kiểm tra bảo đảm chặt chẽ, khả thi, giữ vững an ninh văn hóa, tư tưởng.