Giải ngân vốn đầu tư công: 'Nơi khát, nơi thừa’ và điểm nghẽn ‘đa cấp’ trong thi công

Vấn đề chậm giải ngân vốn đầu tư công tiếp tục làm nóng phiên chất vấn tại Quốc hội sáng 12/11. Trả lời câu hỏi của đại biểu về nghịch lý phân bổ nguồn vốn, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhìn nhận khâu chuẩn bị dự án vẫn là khâu yếu kém nhất.

"Khâu yếu kém nhất"

Phát biểu tại nghị trường, đại biểu Tráng A Dương (đoàn Lào Cai) đã thẳng thắn đặt câu hỏi về một tồn tại trong công tác phân bổ vốn. Cụ thể, nhiều địa phương vùng đồng bào dân tộc thiểu số đang rất thiếu vốn đầu tư cho các công trình thiết yếu, nhưng ở chiều ngược lại, một số nơi được giao vốn lại không thể giải ngân hết, buộc phải điều chuyển hoặc chuyển nguồn.

Đại biểu đề nghị Bộ trưởng Bộ Tài chính làm rõ trách nhiệm thuộc về khâu tham mưu phân bổ, điều hành hay tổ chức thực hiện, đồng thời yêu cầu một giải pháp và cam kết thời gian cụ thể để khắc phục triệt để tình trạng này.

Hồi đáp mối quan tâm của đại biểu, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn thừa nhận thực trạng nhiều vùng sâu vùng xa đang "khát vốn", trong khi nhiều địa phương, bộ ngành lại chậm giải ngân.

Bộ trưởng cho biết thủ tục giải ngân đầu tư công thời gian qua đã được cải tiến nhiều. Sắp tới, khi Luật Ngân sách hợp nhất ra đời, việc đơn giản hóa thủ tục hành chính sẽ tiếp tục được triển khai thêm một bước nữa.

Phân tích nguyên nhân sâu xa, Tư lệnh ngành tài chính chỉ rõ quá trình triển khai một dự án phải qua 5 khâu: lựa chọn và đề xuất vốn, quyết định chủ trương đầu tư, quyết định đầu tư và phân bổ vốn, tổ chức triển khai thực hiện, và cuối cùng là thanh quyết toán đưa vào sử dụng.

"Theo dõi công tác quản lý của chúng tôi, chúng ta vẫn yếu kém nhất vẫn ở khâu tổ chức thực hiện, đặc biệt ở khâu chuẩn bị dự án" – Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh.

Để khắc phục, Bộ trưởng cho biết giai đoạn 2026 - 2030, ngay từ tháng 7/2025 đã có Chỉ thị về xây dựng dự toán và cập nhật danh mục dự án cho các năm tiếp theo căn cứ vào chương trình hành động Đại hội 14 của Đảng. Dựa trên cơ sở này, sau khi có dự toán, trước ngày 30/11 hằng năm, Chính phủ có quyết định phân bổ vốn để các bộ ngành, địa phương căn cứ vào tiêu chuẩn, điều kiện thực hiện phân bổ chi tiết đến từng dự án.

"Đa cấp trong thi công": Bào mòn nguồn lực, triệt tiêu động lực

Sau phần trả lời của Tư lệnh ngành tài chính, đại biểu Tạ Văn Hạ (đoàn TP Đà Nẵng) đã xin sử dụng 2 phút tranh luận để làm rõ thêm một "điểm nghẽn" trầm trọng khác.

Đại biểu Hạ khẳng định, đầu tư công được xác định là động lực then chốt để dẫn dắt tăng trưởng kinh tế, đặc biệt là khi đất nước đang phấn đấu đạt mức tăng trưởng 2 chữ số. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng Bộ trưởng chỉ ra khâu chuẩn bị đầu tư là then chốt thì mới chỉ nhận diện được một phần của vấn đề.

Vị Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội chỉ ra một nguyên nhân thực tế mà theo ông là "chưa được nhận diện, chưa được nhiều kỳ Quốc hội chưa chạm đến": Đó là vấn đề "đa cấp trong thi công".

"Tập đoàn, tổng công ty mẹ trúng thầu giao cho công ty con, công ty con giao cho xí nghiệp, xí nghiệp giao cho tổ thi công, thậm chí giao cho nhà thầu phụ, và qua mỗi tầng nấc này đều bị trích lại % chi phí quản lý, lợi nhuận", ông Tạ Văn Hạ mô tả chuỗi cung ứng bất cập trong các dự án hiện nay.

Hệ lụy của căn bệnh "đa cấp" này là vô cùng nặng nề. Theo đại biểu, người thi công trực tiếp ở công trường phải gánh chịu mọi chi phí. Thậm chí, họ còn phải đối mặt với tình trạng giá nhân công, giá nguyên vật liệu thay đổi, dẫn đến nợ đọng, bị chiếm dụng vốn và chậm trả.

“Tôi cho rằng đây là một nguyên nhân làm chậm tiến độ giải ngân đầu tư công. Bộ trưởng nghĩ sao về nguyên nhân này?", đại biểu Hạ đặt câu hỏi.

Trả lời sau đó, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn ghi nhận phát biểu của đại biểu Tạ Văn Hạ đã chỉ ra đúng một trong những nguyên nhân gây chậm trễ. Đi thẳng vào bản chất, Bộ trưởng gọi đây là "tình trạng bán thầu".

Về giải pháp chấn chỉnh, Bộ trưởng kiên quyết: "Việc này thuộc trách nhiệm của chủ đầu tư phải theo dõi giám sát. Khi đấu thầu và khi triển khai, phải giám sát chặt chẽ nhà thầu thực hiện theo đúng hợp đồng, các bên đã ký kết hợp đồng dân sự".

Lãnh đạo Bộ Tài chính cũng yêu cầu các bộ ngành địa phương và các cơ quan chức năng phải vào cuộc để cùng giám sát việc này.

Bên cạnh nguyên nhân chủ quan trên, Bộ trưởng cũng bổ sung thêm các yếu tố khách quan như lượng vốn năm nay phân bổ rất cao (tăng 22% so với năm ngoái), khâu giải phóng mặt bằng chậm trễ kéo dài nhiều năm chưa dứt điểm, cùng với việc phát sinh biến động giá nhân công, nguyên vật liệu tăng cao.

Dù đối mặt nhiều thách thức, Bộ trưởng mang đến nghị trường những tín hiệu tích cực khi thông báo tiến độ đang đạt rất tốt, tính đến hết tháng 10, giải ngân đã đạt 74% vốn.

"Thủ tướng Chính phủ rất quyết liệt, tất cả các cuộc họp giao ban định kỳ đều yêu cầu đẩy mạnh giải ngân đầu tư công để đảm bảo 100% vốn đầu tư công năm nay được giải quyết", Bộ trưởng thông tin thêm.

Để siết chặt kỷ luật, ngoài việc đưa giải ngân đầu tư công vào một trong năm tiêu chí đánh giá thi đua thực hiện nhiệm vụ kinh tế - xã hội theo Kết luận 366 của Bộ Chính trị, Bộ Tài chính cũng đã trình Chính phủ ban hành Quyết định 1129 về chấm điểm lĩnh vực này.

"Với quyết tâm của cả hệ thống chính trị, tôi tin tưởng vốn giải ngân năm nay sẽ đạt mục tiêu đề ra", Bộ trưởng nói.