Đề xuất dùng tiền thuế rượu bia, thuốc lá để khám sàng lọc bệnh cho người dân
Dù quỹ BHYT đang chi trả hàng trăm nghìn tỷ đồng mỗi năm, người dân vẫn đang phải tự gánh gần 40% chi phí y tế. Để giải bài toán nguồn lực và giảm áp lực tài chính cho người bệnh, nhiều ý kiến đề xuất dùng chính nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với các sản phẩm có hại (thuốc lá, rượu bia...) để quay lại phục vụ công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Tại kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được thảo luận, với định hướng siết chặt quản lý, hạn chế khả năng tiếp cận thuốc lá và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Cùng với các giải pháp kiểm soát tiêu dùng, một vấn đề được đặt ra là làm thế nào sử dụng hiệu quả nguồn lực tài chính thu được từ thuế đối với những sản phẩm gây hại cho sức khỏe, trong bối cảnh chi phí khám, chữa bệnh ngày càng tăng.
Người dân vẫn tự gánh gần 40% chi phí y tế
Theo thống kê của Bộ Y tế, mức chi tiền túi của người dân hiện chiếm gần 40% tổng chi tiêu y tế. Từ năm 2017 đến nay, tỷ lệ này thường xuyên duy trì ở mức 40-45%.
Trong khi đó, Nghị quyết 72-NQ/TW đặt mục tiêu giảm tỷ lệ chi tiền túi xuống còn 20-30%, nhằm tăng khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và hạn chế nguy cơ người dân rơi vào khó khăn tài chính khi mắc bệnh.
Áp lực chi phí còn thể hiện qua quy mô ngày càng lớn của hoạt động khám, chữa bệnh BHYT. Theo Bảo hiểm xã hội Việt Nam, năm 2025, cả nước ghi nhận khoảng 195,1 triệu lượt khám, chữa bệnh BHYT, với tổng chi hơn 166.000 tỷ đồng.
Trong 9 tháng năm 2026, số lượt khám, chữa bệnh BHYT đạt hơn 147,7 triệu, tổng chi đề nghị thanh toán lên tới 133.418 tỷ đồng, tăng 13.703 tỷ đồng so với cùng kỳ năm trước. Ảnh: Việt Đức
Những con số này cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của BHYT trong việc chia sẻ chi phí khám, chữa bệnh. Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh chóng về số lượt khám và chi phí cũng đặt ra yêu cầu bảo đảm nguồn lực tài chính bền vững, sử dụng quỹ hiệu quả và mở rộng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe thiết yếu.
Thuế sản phẩm có hại cần quay trở lại phục vụ sức khỏe
Trao đổi với phóng viên, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, chuyên khoa nội cho biết, thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường là những yếu tố nguy cơ góp phần làm gia tăng bệnh tật, chi phí điều trị và gánh nặng kinh tế cho gia đình, xã hội.
Việt Nam đang phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, ung thư, đái tháo đường và bệnh hô hấp mạn tính.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 80% số ca tử vong tại Việt Nam. Riêng thuốc lá gây ra hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm, với tổn thất kinh tế ước tính khoảng 108.000 tỷ đồng.
Theo bác sĩ Hoàng, trong bối cảnh thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường được điều chỉnh tăng theo lộ trình, cần tính đến phương án sử dụng một phần nguồn thu tăng thêm để tái đầu tư cho y tế, đặc biệt là quỹ BHYT.
"Thuế không chỉ nhằm hạn chế tiêu dùng các sản phẩm có hại mà còn có thể tạo thêm nguồn lực cho phòng bệnh, khám, chữa bệnh và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Đây là lợi ích kép: giảm nguy cơ mắc bệnh, đồng thời có thêm kinh phí chăm sóc những người đã mắc bệnh", bác sĩ Hoàng nhận định.
Định hướng này cũng đã được đề cập tại Chỉ thị số 52-CT/TW của Ban Bí thư về thực hiện BHYT toàn dân trong giai đoạn mới, ban hành năm 2025.
Chỉ thị đặt ra yêu cầu nghiên cứu mở rộng phạm vi chi trả của BHYT, trong đó có việc nghiên cứu cơ chế sử dụng một phần kinh phí từ Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá, nguồn thu thuế rượu bia, đồ uống có đường để chi trả cho một số dịch vụ phòng bệnh và chăm sóc sức khỏe.
Các dịch vụ được định hướng ưu tiên gồm quản lý bệnh mạn tính, khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc, chẩn đoán và phát hiện sớm một số bệnh, đặc biệt là bệnh không lây nhiễm. Ảnh: Việt Đức
TS Ong Thế Duệ, Trưởng khoa Tài chính y tế, Viện Chiến lược và Chính sách y tế (Bộ Y tế), cũng đề xuất nghiên cứu cơ chế sử dụng nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với các sản phẩm có hại cho sức khỏe thông qua quỹ BHYT.
Theo ông Duệ, cách tiếp cận này có thể tạo ra lợi ích kép: vừa góp phần hạn chế hành vi tiêu dùng có hại, vừa bổ sung nguồn lực tài chính cho hệ thống y tế.
Từ kinh nghiệm của Philippines, nhóm chuyên gia đề xuất cơ chế phân bổ linh hoạt. Theo đó, một phần nguồn thu tăng thêm từ thuế vẫn được nộp vào ngân sách nhà nước nhưng được ưu tiên phân bổ trở lại cho lĩnh vực y tế. Trong đó, khoảng 60-80% dành cho quỹ BHYT nhằm giảm chi phí tiền túi của người bệnh; phần còn lại dành cho quỹ phòng bệnh và các ưu tiên y tế theo từng giai đoạn.
Một nguyên tắc được nhấn mạnh là nguồn thu này phải mang tính bổ sung, không được sử dụng để thay thế phần ngân sách nhà nước vốn dành cho y tế.
Ưu tiên phát hiện sớm, giảm chi phí điều trị
Theo bác sĩ Hoàng, nếu cơ chế này được triển khai, nguồn lực bổ sung cần tập trung vào những dịch vụ thiết thực, giúp người dân được hưởng lợi trực tiếp thay vì chỉ dừng lại ở việc tăng nguồn thu cho hệ thống.
Trước hết là phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ và bệnh lý phổ biến như tăng huyết áp, đái tháo đường, viêm gan B, viêm gan C và một số bệnh ung thư.
Việc phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm không chỉ tăng cơ hội điều trị hiệu quả mà còn hạn chế những chi phí lớn phát sinh khi bệnh tiến triển nặng.
Một ưu tiên khác là tăng cường quản lý bệnh mạn tính tại tuyến y tế cơ sở. Người mắc tăng huyết áp, đái tháo đường cần được theo dõi định kỳ, tiếp cận thuốc thiết yếu và hướng dẫn kiểm soát bệnh lâu dài. Qua đó, hạn chế biến chứng, giảm nhu cầu nhập viện và chi phí điều trị. Ảnh: Việt Đức
Bên cạnh đó, cần nghiên cứu mở rộng quyền lợi BHYT, giảm khoản tiền người bệnh phải tự chi trả, nhất là người thu nhập thấp và các nhóm dễ bị tổn thương.
"Điều quan trọng là nguồn thu từ các sản phẩm có hại cho sức khỏe cần được chuyển hóa thành những dịch vụ chăm sóc sức khỏe cụ thể. Người dân phải được hưởng lợi thông qua việc tiếp cận tốt hơn với các dịch vụ phòng bệnh, khám sàng lọc, quản lý bệnh mạn tính và điều trị", bác sĩ Hoàng kiến nghị.
