Tiếp nối mạch nguồn đất học “Sơn Nam Hạ”

* Kỳ thi Hương ở Thành Nam xưa

Theo sử sách, trường thi Hương Nam Định hay trường thi Sơn Nam, là một trong 9 trường của cả nước, có từ thời Lê. Trường thi Sơn Nam vốn trước kia đặt tại thôn Hiến Nam, xã Hoa Dương, huyện Kim Động, cạnh phố Hiến nên có tên là trường Hiến Nam. Năm Gia Long thứ 18 (1819), trường Sơn Nam dời về xã Vị Hoàng, sau lại chuyển về xã Năng Tĩnh, huyện Mỹ Lộc, trấn Sơn Nam Hạ.

Năm 1824, sau khi vua Minh Mệnh đổi tên trấn Sơn Nam Hạ thành trấn Nam Định, trường thi Sơn Nam cũng được đổi tên thành trường thi Nam Định. Tên gọi trường thi Nam Định chính thức được sử dựng từ kỳ thi Hương năm 1825. Năm 1831, triều Nguyễn phân chia lại khu vực hành chính thành cấp tỉnh. Theo đó, ở khu vực phía Bắc có hai trường thi là trường Hà Nội và trường Nam Định. Từ năm 1894 đến năm 1915, do chính quyền Pháp bãi bỏ trường thi Hương ở Hà Nội, nên trường thi Hà Nội và Nam Định ghép thi chung gọi là trường thi Hà Nam và tổ chức tại Nam Định. Trường thi Hương Nam Định trước kia không được xây dựng cố định, chỉ đến gần ngày thi, quan sở tại mới dựng tạm nhà lá, rào kín xung quanh, trên một bãi đất trống hay trên cánh đồng đã thu hoạch, sau khi thi xong thì dỡ bỏ.

Đến năm 1841, trường thi Hương Nam Định được xây dựng quy mô ở xã Năng Tĩnh, tổng Mỹ Trọng, huyện Mỹ Lộc. Trường có chu vi 214 trượng, tường cao 5 thước, cả trong và ngoài có 21 tòa nhà lợp ngói. Trường chia làm 3 khu vực: Nội trường (khu trong cùng), ngoại trường (khu giữa) và bên ngoài cùng là khu vực thí sinh làm bài thi. Khu vực thí sinh làm bài thi được phân chia bằng con đường chữ thập, chia khu này thành 4 vi (Giáp, Ất, Tả, Hữu), 8 cửa, tại mỗi cửa đều treo danh sách thí sinh dự thi. Ban đầu, triều Nguyễn quy định các kỳ thi Hương cứ 6 năm tổ chức một lần (năm Mão, năm Dậu), sau đổi thành 3 năm một lần (Tý, Ngọ, Mão, Dậu). Sau năm 1915 theo thỏa thuận giữa Pháp và triều đình nhà Nguyễn, các khoa thi Hương truyền thống ở Bắc Kỳ bị bãi bỏ, trường thi Hương Nam Định không còn tồn tại.

* Truyền thống hiếu học, vững bước tương lai

Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình Vũ Thanh Lịch khẳng định không gian Chợ tết “Sắc xuân Thành Nam” Xuân Bính Ngọ năm 2026 tái hiện không gian Tết xưa cùng với những sinh hoạt văn hóa dân gian - không chỉ gợi nhớ hoài niệm mà còn gìn giữ và lan tỏa những nét văn hóa đặc trưng, những phong tục tập quán tốt đẹp, những nếp nghĩ, nếp làm bình dị, riêng có mà cha ông đã truyền lại; trong đó đặc biệt là truyền thống hiếu học của quê hương. Đó cũng chính là hành trang cùng đất nước vững bước trong thời đại hội nhập toàn cầu hóa hiện nay.

Tỉnh Ninh Bình sau sáp nhập, hợp nhất đã và đang từng bước khẳng định là không gian văn hóa đặc sắc, nơi thiên nhiên, lịch sử và con người hòa quyện tạo nên bản sắc riêng. Truyền thống hiếu học ở Ninh Bình vừa được lưu giữ trong ký ức cộng đồng, vừa hiện hữu trong từng gia đình, dòng họ, các nhà trường và trong chính sách phát triển giáo dục của địa phương. Từ những ngôi làng cổ kính trăm năm tuổi cho đến các vùng đô thị, tinh thần “coi việc học là gốc rễ của thành đạt” đã trở thành sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại.

Tiêu biểu là các làng quê, dòng họ được lưu danh trong sử sách như làng Hành Thiện, xã Xuân Hồng được xem là “Đệ nhất khoa bảng” với những tên tuổi, dòng họ tiêu biểu trong học hành, có nhiều người đỗ đạt và sự nghiệp rạng rỡ như: Tổng Bí thư Trường Chinh, cố Giáo sư Vũ Khiêu, Tiến sĩ Đặng Xuân Bảng cùng nhiều nhà khoa học, nhà văn hóa khác.

Làng La Mai xưa, xã Ninh Giang nổi danh trong lịch sử khoa cử bởi có nhiều người đỗ đạt và nổi tiếng với câu ca “Sinh đồ họ Tống, Hương cống họ Bùi”, câu ca truyền tụng ghi nhận truyền thống hiếu học và khoa bảng hiển đạt của hai dòng họ lớn là họ Tống với nhiều sinh đồ (tú tài) và họ Bùi với nhiều hương cống (cử nhân), phản ánh nét đẹp văn hóa hiếu học nơi đây; hay như làng Châu Cầu, phường Phủ Lý, nổi danh bởi truyền thống hiếu học, học giỏi...

Với truyền thống hiếu học, ngày nay những người con trên quê hương Ninh Bình tiếp tục phát huy với những thành tích nổi bật. Kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia Trung học phổ thông năm học 2024 - 2025, tỉnh có 227/298 học sinh dự thi đạt giải, đạt 75,9% số học sinh tham dự. Trong đó có 1 giải Nhất, 54 giải Nhì, 82 giải Ba và 90 giải Khuyến khích; có 7 học sinh được chọn tham dự kỳ thi chọn đội tuyển quốc gia thi Olympic quốc tế. Tại cuộc thi Nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học năm học 2024-2025, Ninh Bình có 9/9 dự án dự thi đạt giải (2 giải Nhì, 3 giải Ba, 1 giải Tư, 3 giải Triển vọng). Kết quả Cuộc thi "Học sinh, sinh viên với ý tưởng khởi nghiệp" năm 2025, tỉnh có 1 dự án đạt giải Nhì Vòng chung kết quốc gia (dự án của học sinh trường Trung học phổ thông Nho Quan A và Trung học phổ thông Nho Quan C).

Đặc biệt, tỉnh có 1 học sinh đạt Huy chương Vàng và điểm tuyệt đối tại Olympic Hóa học quốc tế Abu Rayhan Beruni (ARBIChO) năm 2025; 1 học sinh đạt Huy chương vàng Olympic Hóa học châu Á (AchO) năm 2025; 1 học sinh đạt Huy chương Vàng Cuộc thi Olympic Khoa học quốc tế NEO (NEO Science Olympiad) tại Hoa Kỳ; 1 học sinh quán quân cấp quốc gia và được cử dự thi Vòng chung kết Cuộc thi vô địch Tin học văn phòng thế giới nội dung Microsoft PowerPoint 365 Apps tại Hoa Kỳ đạt thành tích xếp thứ 10 chung cuộc.

Ngày nay, truyền thống hiếu học đã và đang đang tiếp tục tỏa sáng và khẳng định truyền thống tốt đẹp này chính là động lực để Ninh Bình vươn lên, góp phần xây dựng quê hương, đất nước ngày càng giàu đẹp, văn minh./.

Thái Thuần