Thượng đỉnh Mỹ - Trung và tương lai trật tự kinh tế, công nghệ thế giới

Trọng tâm chương trình nghị sự

Trọng tâm lớn nhất của hội nghị nhiều khả năng vẫn là kinh tế và thương mại. Sau nhiều năm căng thẳng leo thang, cả Mỹ và Trung Quốc đều nhận thấy cạnh tranh kéo dài đang tác động tiêu cực đến tăng trưởng, đầu tư và ổn định thị trường toàn cầu. Đối với chính quyền Tổng thống Donald Trump, việc thúc đẩy các thỏa thuận thương mại mới không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn phục vụ mục tiêu chính trị trong nước trước thềm bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Về phía Trung Quốc, ưu tiên hàng đầu là duy trì môi trường bên ngoài ổn định để hỗ trợ phục hồi kinh tế. Bắc Kinh mong muốn giảm tính khó đoán trong chính sách thuế quan của Mỹ, đồng thời tìm kiếm sự nới lỏng đối với các biện pháp kiểm soát xuất khẩu công nghệ cao. Việc thúc đẩy các cơ chế như “Hội đồng Thương mại” hay “Hội đồng Đầu tư” cho thấy Trung Quốc muốn duy trì các kênh đối thoại thể chế nhằm hạn chế nguy cơ xung đột kinh tế kéo dài.

Tuy nhiên, cạnh tranh Mỹ - Trung hiện đã vượt ra ngoài khuôn khổ thương mại truyền thống để chuyển sang lĩnh vực công nghệ và kiểm soát chuỗi cung ứng chiến lược. Đất hiếm và khoáng sản quan trọng ngày càng trở thành yếu tố then chốt trong cạnh tranh giữa hai nước, bởi đây là nguyên liệu nền tảng đối với sản xuất chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, xe điện, công nghệ quốc phòng và năng lượng tái tạo.

Trung Quốc hiện giữ ưu thế lớn trong khai thác và chế biến đất hiếm, qua đó sở hữu đòn bẩy đáng kể trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong khi đó, Mỹ tiếp tục siết kiểm soát xuất khẩu chip AI, thiết bị bán dẫn tiên tiến và công nghệ lưỡng dụng nhằm duy trì lợi thế công nghệ dài hạn. Vì vậy, dù hội nghị có thể tạo ra một số thỏa thuận giúp giảm căng thẳng trước mắt, khả năng đạt được sự hòa dịu mang tính chiến lược vẫn khá hạn chế, do những khác biệt mang tính cấu trúc về công nghệ, chính sách công nghiệp và an ninh kinh tế.

Bên cạnh thương mại và công nghệ, xung đột Iran và nguy cơ gián đoạn vận tải năng lượng qua eo biển Hormuz cũng là nội dung quan trọng trong chương trình nghị sự. Washington mong muốn Bắc Kinh sử dụng ảnh hưởng đối với Tehran nhằm góp phần hạ nhiệt xung đột và bảo đảm an ninh năng lượng toàn cầu.

Ngoài ra, hội nghị dự kiến cũng đề cập đến trí tuệ nhân tạo và các công nghệ mới nổi. Mỹ coi ưu thế công nghệ là nền tảng duy trì vị thế kinh tế và quân sự toàn cầu, trong khi Trung Quốc xem AI là động lực quan trọng của quá trình hiện đại hóa.

Tác động toàn cầu của thượng đỉnh Mỹ - Trung

Ý nghĩa lớn nhất của hội nghị thượng đỉnh lần này không nằm ở khả năng tạo ra các đột phá lớn, mà ở việc hai bên có thể duy trì được một cơ chế đối thoại nhằm kiểm soát cạnh tranh chiến lược. Trong bối cảnh thế giới đang đối mặt với nguy cơ phân cực ngày càng sâu sắc, việc Mỹ và Trung Quốc tiếp tục duy trì tiếp xúc cấp cao có ý nghĩa quan trọng đối với ổn định toàn cầu.

Trong nhiều năm qua, quan hệ giữa hai cường quốc đã chuyển từ trạng thái “can dự chiến lược” sang “cạnh tranh chiến lược toàn diện”. Tuy nhiên, cả Washington và Bắc Kinh đều nhận thức rõ rằng đối đầu không kiểm soát sẽ gây tổn thất lớn cho chính họ cũng như cho kinh tế thế giới. Điều đó khiến mục tiêu thực tế hơn hiện nay không phải là giải quyết triệt để bất đồng, mà là xây dựng các “lan can an toàn” nhằm ngăn cạnh tranh vượt khỏi tầm kiểm soát.

Đối với cộng đồng quốc tế, đặc biệt là các nước khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, điều được quan tâm nhất là liệu hội nghị có giúp giảm căng thẳng hay không. Phần lớn các quốc gia trong khu vực đều không muốn phải lựa chọn giữa Mỹ và Trung Quốc. Họ vừa phụ thuộc vào thị trường, đầu tư và chuỗi cung ứng của Trung Quốc, vừa cần vai trò an ninh và công nghệ của Mỹ. Vì vậy, một mối quan hệ Mỹ - Trung ổn định ở mức tương đối sẽ giúp giảm áp lực chiến lược đối với các nước trung gian.

Về phương diện kinh tế, hội nghị lần này có thể tác động đáng kể đến xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Những năm gần đây, thế giới chứng kiến sự dịch chuyển sang mô hình “phi toàn cầu hóa có chọn lọc”, trong đó các nền kinh tế lớn tìm cách giảm phụ thuộc chiến lược vào nhau nhưng vẫn duy trì mức độ liên kết cần thiết để tránh đổ vỡ hệ thống thương mại toàn cầu.

Mỹ thúc đẩy đa dạng hóa chuỗi cung ứng, khuyến khích chuyển dịch sản xuất sang các quốc gia đối tác và mở rộng chiến lược “friend-shoring” (chuyển sản xuất đến nước thân thiện). Trong khi đó, Trung Quốc tăng cường tự chủ công nghệ, mở rộng mạng lưới thương mại với các nước đang phát triển và củng cố vai trò trung tâm trong các chuỗi cung ứng công nghiệp toàn cầu.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy mức độ phụ thuộc lẫn nhau giữa hai nền kinh tế vẫn rất lớn. Mỹ tiếp tục cần năng lực sản xuất, nguyên liệu chiến lược và thị trường tiêu dùng của Trung Quốc, trong khi Bắc Kinh vẫn phụ thuộc vào công nghệ cao, tài chính quốc tế và nhu cầu tiêu dùng từ phương Tây. Điều này khiến khả năng “tách rời hoàn toàn” giữa hai nền kinh tế trở nên khó khả thi trong trung hạn.

Ở góc độ công nghệ, thượng đỉnh Mỹ - Trung phản ánh sự dịch chuyển của cạnh tranh quyền lực toàn cầu sang lĩnh vực khoa học - công nghệ. Nếu trong thế kỷ XX, ưu thế quân sự và kiểm soát năng lượng là nền tảng của quyền lực quốc tế, thì trong thế kỷ XXI, AI, bán dẫn, dữ liệu lớn và khoáng sản chiến lược đang trở thành các yếu tố quyết định vị thế quốc gia.

Cuộc cạnh tranh hiện nay vì thế không đơn thuần là tranh chấp thương mại, mà là cuộc đua nhằm kiểm soát các tiêu chuẩn công nghệ tương lai và định hình cấu trúc quyền lực mới của kinh tế thế giới. Quốc gia dẫn đầu trong các lĩnh vực công nghệ lõi sẽ có ưu thế vượt trội về năng suất, quân sự và ảnh hưởng địa chính trị.

Trong bối cảnh đó, hội nghị thượng đỉnh tại Bắc Kinh có thể giúp ổn định môi trường quốc tế trong ngắn hạn, nhưng khó làm thay đổi xu hướng cạnh tranh dài hạn giữa Mỹ và Trung Quốc. Các khác biệt mang tính cấu trúc về lợi ích chiến lược, mô hình phát triển và vị thế quốc tế sẽ tiếp tục khiến quan hệ hai nước vừa hợp tác vừa cạnh tranh trong thời gian tới.