Nỗ lực gỡ thẻ vàng IUU và hành trình hướng tới nghề cá có trách nhiệm và bền vững

Gỡ “thẻ vàng” IUU là mục tiêu trước mắt, xây dựng nghề cá bền vững, có trách nhiệm mới là đích đến lâu dài của Việt Nam trên hành trình hội nhập quốc tế. Hành trình gỡ “thẻ vàng” trước mắt vẫn còn nhiều khó khăn. Thế nhưng, mọi thứ sẽ thay đổi, “cánh cửa xanh” sẽ mở ra khi luật pháp đi vào đời sống, khi dữ liệu thay thế sự mơ hồ, khi ngư dân tuân thủ luật chơi. Tất cả đã sẵn sàng để thủy sản Việt Nam phát triển bền vững, có trách nhiệm với tương lai.

Tổng rà soát chống khai thác IUU, quyết tâm gỡ “thẻ vàng”

Chiều 3/3, Thủ tướng Phạm Minh Chính chủ trì phiên họp lần thứ 32 của Ban Chỉ đạo quốc gia chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), kết nối trực tuyến tới các tỉnh, thành ven biển, nhằm rà soát toàn diện công tác chuẩn bị trước khi Đoàn Thanh tra của Ủy ban châu Âu (EC) sang Việt Nam từ ngày 9-19/3. Tinh thần xuyên suốt là “không để lỗi của một cá nhân, một tập thể ảnh hưởng đến nỗ lực chung của cả đất nước”.

Kết luận phiên họp, Thủ tướng Phạm Minh Chính biểu dương nỗ lực của các bộ, ngành, địa phương trong chống khai thác IUU và chuẩn bị làm việc với Đoàn EC, cơ bản thống nhất với các báo cáo, ý kiến. Thủ tướng nhấn mạnh mục tiêu kép: vừa phát triển ngành thủy sản bền vững, lâu dài; vừa sớm gỡ “thẻ vàng” IUU theo khuyến cáo của EU. Định hướng là giảm dần khai thác xa bờ, tăng nuôi trồng, chế biến sâu, tạo sinh kế cho người dân, góp phần thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao uy tín quốc gia. Tinh thần triển khai phải nghiêm túc, thực chất, hiệu quả, liên tục; “đã nói là làm, đã cam kết phải thực hiện”, không hình thức, không đối phó; không để sai sót của một cá nhân, tập thể ảnh hưởng đến nỗ lực chung.

Bên cạnh kết quả đạt được, Thủ tướng yêu cầu khắc phục ngay các tồn tại như ứng dụng công nghệ, dữ liệu quản lý chưa đồng bộ; hoàn thiện rõ ràng việc xử lý 5 khuyến cáo của EC; đẩy nhanh chuyển đổi nghề tại các địa phương. Mọi nhiệm vụ phải có giải pháp, địa chỉ, người chịu trách nhiệm cụ thể. Thủ tướng yêu cầu tăng cường tuyên truyền, xác định chống IUU là nhiệm vụ chính trị trọng tâm của địa phương ven biển; chuẩn bị kỹ hồ sơ, dữ liệu khi làm việc với Đoàn EC, tuyệt đối không để phát sinh vi phạm; đồng thời giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng báo cáo tổng thể về phát triển thủy sản bền vững với các giải pháp dài hạn.

Thủ tướng yêu cầu khẩn trương xây dựng, đề xuất thành phần, địa điểm, nội dung làm việc của Lãnh đạo Chính phủ với Đoàn EC; tích hợp vào tổng thể chương trình, kịch bản tiếp Đoàn và báo cáo theo quy định. Toàn bộ chương trình, nội dung giải trình phải được hoàn thiện; tổ chức tập huấn, thống nhất số liệu; rà soát, xử lý dứt điểm tồn tại về hồ sơ, dữ liệu trước khi Đoàn sang làm việc; có văn bản hướng dẫn địa phương chuẩn bị đầy đủ, tiếp Đoàn thực chất, trách nhiệm.

Các Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Ngoại giao, Quốc phòng, Công an, Khoa học và Công nghệ phải phối hợp chặt chẽ, thống nhất thông tin; cử cán bộ chuyên môn sâu trực tiếp làm việc, sẵn sàng giải trình. Bộ Quốc phòng kiểm soát chặt tàu cá xuất, nhập bến, tăng cường tuần tra, không để phát sinh vi phạm; Bộ Công an đẩy nhanh điều tra, xử lý các vụ việc nghiêm trọng, làm rõ trách nhiệm nơi có tỷ lệ “khép hồ sơ” cao.

UBND các tỉnh ven biển báo cáo cụ thể chuyển đổi nghề, giảm tàu khai thác, bảo đảm sinh kế; cam kết không để phát sinh vi phạm mới; hoàn thiện hồ sơ truy xuất nguồn gốc và phân công rõ trách nhiệm. VNPT, Viettel bảo đảm dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”. Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà được giao trực tiếp chỉ đạo xử lý phát sinh, kiểm tra địa phương trọng điểm và báo cáo Thủ tướng các vấn đề vượt thẩm quyền.

Đích đến lâu dài là nghề cá bền vững, hiện đại và có trách nhiệm

Sau hơn 8 năm được cảnh báo “thẻ vàng” từ Ủy ban châu Âu (EC), Việt Nam không chỉ sửa đổi từng quy định mà còn xây dựng một nền tảng quản trị nghề cá hiện đại: khung pháp lý thống nhất; xử lý vi phạm nghiêm minh; truy xuất nguồn gốc toàn diện và áp dụng công nghệ để quản lý đội tàu cá từ ngoài khơi đến bến cảng. 100% tàu cá toàn quốc đã được đăng ký, cập nhật lên cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia VNFishbase; dữ liệu đã liên thông với hệ thống kiểm soát tàu cá của Bộ Quốc phòng và VNeID của Bộ Công an, giải quyết xung đột thông tin giữa các nền tảng…

Ông Trần Đức Thắng, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhận định, việc giám sát trên biển nhờ VMS được siết chặt: Đa số vụ vi phạm mất kết nối, vượt ranh giới đều được xử lý. Trong tuần gần nhất, không phát sinh tàu cá Việt Nam vi phạm vùng biển nước ngoài, điều hiếm thấy nếu so với giai đoạn EC bắt đầu cảnh báo. Kết quả này cho thấy bước tiến đáng kể so với thời điểm EC cảnh báo thẻ vàng, chuyển từ quản lý thủ công sang quản trị số, từ “nhắc nhở” sang xử lý dứt điểm, tạo nền tảng để Việt Nam bước vào giai đoạn đàm phán, tiếp xúc đoàn Thanh tra EC với tâm thế chủ động hơn. Ông Trần Đức Thắng khẳng định, những bước đi này không hề làm khó ngư dân mà chính là bảo vệ nguồn lợi biển và danh dự quốc gia.

“Nói không với IUU”, Việt Nam không chỉ dừng ở việc quản lý tàu cá hay giám sát khai thác mà đang tập trung tái cơ cấu toàn diện ngành thủy sản, hướng tới phát triển dựa trên khoa học, bảo tồn và hiệu quả kinh tế lâu dài, hỗ trợ ngư dân chuyển đổi sinh kế một cách chủ động.

Nhìn rộng hơn, việc gỡ “Thẻ vàng” không đơn thuần là mở lại con đường xuất khẩu sang EU. Đây là cơ hội để Việt Nam cơ cấu lại ngành thủy sản, thay đổi tư duy khai thác và xây dựng hình ảnh một quốc gia biển có trách nhiệm với môi trường, với thế giới và với thế hệ tương lai. Khi nguồn lợi được bảo vệ, khi ngư dân được hỗ trợ đúng hướng, và khi nghề cá phát triển dựa trên dữ liệu – công nghệ – pháp luật, Việt Nam không chỉ gỡ được “Thẻ vàng”, mà còn nâng cao uy tín quốc tế và tạo nền tảng cho một ngành thủy sản bền vững lâu dài.

Bà Nguyễn Minh Hằng, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao thông tin về những ghi nhận của EC: “EC ghi nhận rất tích cực những nỗ lực, quyết tâm của Việt Nam, đặc biệt là việc Thủ tướng Chính phủ hàng tuần họp chỉ đạo các đơn vị, địa phương. Cho đến nay, theo đánh giá của EC, kết quả năm 2025 của Việt Nam có nhiều tiến bộ rõ rệt. Bây giờ quan trọng là xử lý những vấn đề còn tồn đọng từ năm 2024 và những năm về trước. Phía “bạn” rất muốn chúng ta có những xử lý dứt điểm sớm để thể hiện những chế tài của chúng ta có hiệu lực, kết quả xử lý những việc tồn đọng này sẽ là cơ sở mang tính chất rất quyết định”.

Tại các phiên họp Ban Chỉ đạo quốc gia về phòng, chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính nhấn mạnh: Người đứng đầu phải chịu trách nhiệm nếu để tái diễn, dữ liệu phải chuẩn, hành vi phải nghiêm, cuộc chiến chống IUU phải đồng bộ từ biển khơi đến bến cảng.

“Cánh cửa xanh” sẽ mở ra khi luật pháp đi vào đời sống, khi dữ liệu thay thế sự mơ hồ, và khi ngư dân tuân thủ luật chơi. Đó là con đường để Việt Nam khẳng định mình là một quốc gia biển có trách nhiệm trên bản đồ kinh tế biển thế giới. Gỡ “Thẻ vàng” cũng mở ra cánh cửa một hành trình mới. Đó là hành trình kiến tạo ngành thủy sản Việt Nam phát triển bền vững, nơi ngư dân được hỗ trợ đúng hướng, môi trường được bảo vệ, và uy tín quốc gia được nâng lên trên thị trường quốc tế. Những gì đã và đang diễn ra tại các tỉnh, thành phố có biển, từ việc ngư dân cẩn thận ghi nhật ký, đến một đội trưởng tổ đoàn kết gọi nhau quay về khi vượt ranh giới trên biển,… chính là bằng chứng sống động về sự thay đổi thói quen, bắt đầu từ những hành động nhỏ nhất.

Lãnh đạo Cục Thủy sản và Kiểm ngư cũng thẳng thắn nhìn nhận, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác chống khai thác IUU vẫn còn một số thách thức. Và chính việc “nhìn thẳng” vào tồn tại sẽ quyết định chất lượng của chặng nước rút trước mắt.

Một là, việc quản lý đội tàu không đủ điều kiện đã thực sự hiệu quả hay chưa. Dù đã lập danh sách, phân công cán bộ và áp dụng biện pháp kiểm soát, một số địa phương thực hiện chưa nghiêm, vẫn có trường hợp khó xác định vị trí neo đậu, nguy cơ tàu còn có thể hoạt động khi chưa được kiểm soát chặt.

Hai là, qua rà soát hồ sơ khép lại liên quan đến VMS, một số trường hợp chưa phù hợp quy định. Theo quy định, tàu mất kết nối VMS trên 6 giờ mà không xử phạt phải báo cáo vị trí định kỳ 6 giờ/lần và nộp lại khi cập cảng; tuy nhiên vẫn còn tình trạng chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ báo cáo vị trí, trong khi mất kết nối do lỗi khách quan và nghĩa vụ báo vị trí là hai nội dung khác nhau.

Ba là xử lý tàu cá bị nước ngoài bắt giữ. Một số vụ việc còn chưa được xử lý dứt điểm, cần tiếp tục đôn đốc, làm rõ trách nhiệm và xử lý theo quy định.

Ông Vũ Duyên Hải, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) khẳng định: “Nhìn chung có vấn đề còn tồn tại nhưng đều đã có hướng giải quyết cụ thể. Tại Phiên họp lần thứ 26 của Ban Chỉ đạo quốc gia về chống khai thác IUU, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo theo nguyên tắc 6 rõ: Rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời gian, rõ kết quả, rõ thẩm quyền, yêu cầu báo cáo kết quả cụ thể để làm cơ sở trao đổi, cung cấp thông tin kịp thời, minh bạch cho EC, hướng tới sớm đón Đoàn thanh tra lần thứ 5 và tiến tới gỡ “thẻ vàng” IUU cho nghề cá Việt Nam”.

Khi nguyên tắc “6 rõ” được thực thi xuyên suốt từ Trung ương đến địa phương, nghề cá Việt Nam không chỉ đáp ứng yêu cầu hội nhập, mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sinh kế ngư dân và phát triển kinh tế biển bền vững. Ông Hải nhấn mạnh: “Chống khai thác IUU là biện pháp cơ bản phát triển nghề cá bền vững, có trách nhiệm và đảm bảo sinh kế lâu dài cho ngư dân và công bằng xã hội”.

Hành trình gỡ “thẻ vàng” trước mắt vẫn còn nhiều khó khăn. Thế nhưng, mọi thứ sẽ thay đổi, “cánh cửa xanh” sẽ mở ra khi luật pháp đi vào đời sống, khi dữ liệu thay thế sự mơ hồ, khi ngư dân tuân thủ luật chơi. Tất cả đã sẵn sàng để thủy sản Việt Nam phát triển bền vững, có trách nhiệm với tương lai.