Kinh tế xuất bản bứt phá khi bản quyền trở thành tài nguyên số

Khi bản quyền được siết chặt, đây sẽ là tài nguyên vô tận để giới xuất bản khai thác dòng tiền trên không gian số.

Tài nguyên của kinh tế xuất bản

Trên thế giới, câu chuyện biến cuốn truyện tranh vài USD thành nguồn thu khổng lồ hàng tỉ USD của Marvel Comics vẫn luôn được lấy làm ví dụ điển hình của cách kiếm tiền theo hệ sinh thái.

Những cuốn truyện tranh về các siêu anh hùng của Marvel Comics vốn được bán với giá 3-4 USD, nhưng khi chuyển thành phim, hay sản xuất đồ chơi, Marvel Comics thu lời lớn trong hàng thập kỷ từ các sản phẩm phái sinh. Trong giới xuất bản, đây gọi là chiến lược “Trình diễn nội dung để bán hệ sinh thái”.

Tại Việt Nam, nhiều cuốn sách vốn im lìm trên kệ đã vụt sáng thành “best seller” khi được chuyển thể kịch bản lên phim ảnh, có thể lấy ví dụ tiêu biểu nhất từ tiểu thuyết “Mưa đỏ”, trước đó có “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh”, “Cánh đồng bất tận”. Những bộ phim trăm tỉ (sản phẩm phái sinh) đã làm nên một cuộc đời mới cho cuốn sách trên thị trường.

Thời đại khoa học công nghệ bùng nổ, các nền tảng mạng xã hội, không gian số còn mở ra không gian vô tận, biến bản quyền trở thành tài nguyên cho các nhà xuất bản.

Mới đây, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1.4.2026 đã mở ra cơ hội lớn cho các ngành nắm giữ bản quyền trong lĩnh vực văn hóa. Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi và bổ sung đã tạo ra khung pháp lý hỗ trợ tạo lập và khai thác thương mại quyền sở hữu trí tuệ, nhằm biến quyền này thành tài sản có khả năng sinh lời.

Với bản quyền trong tay, các nhà xuất bản - các đơn vị phát hành có thể khai thác dưới nhiều dạng thức như: Ebook (sách điện tử), Audiobook (sách nói), Interactive Books (sách tương tác), Videobook... Đồng thời, khai thác lợi nhuận từ các sản phẩm phái sinh như phim ảnh, đồ chơi - như cách Marvel Comics từng có được.

Chỉ trong gần một thập kỷ trở lại đây, thế giới chứng kiến sự biến động không ngừng, thói quen sống của mỗi chúng ta đều thay đổi ở mức không ngờ tới. Không gian sống, không gian vui chơi, giải trí được dịch chuyển dần lên mạng xã hội. Thiết bị điện tử cầm tay như smartphone chứa đựng cả thế giới.

Trong 2 - 3 năm, thị trường sách online đã trở nên sôi động hơn bao giờ hết. Chỉ cần gõ từ khóa “mua sách” trên một nền tảng mạng xã hội, hàng trăm page sẽ hiện ra. Loạt app đọc sách online, sàn thương mại điện tử bán sách cũng xuất hiện với giao diện đẹp mắt, đầy đủ các thể loại sách, nổi bật là những cuốn “best seller” đang ăn khách ở thị trường.

Fonos, Voiz FM, Waka... còn được ví như “Netflix dành cho sách”. Hầu hết các app bán dịch vụ theo gói cước, thuê bao, với mức giá đơn cử như 199 nghìn đồng cho 3 tháng, 699 nghìn đồng cho 12 tháng. Sẽ có từng “gói cước” riêng dành cho nhu cầu độc giả, gói dành cho hội viên, VIP... với các mức giá khác nhau.

Từ sách in truyền thống “mua đứt bán đoạn”, giờ đây, bản quyền đã trở thành nguồn lợi khổng lồ để giới xuất bản khai thác đa nền tảng. Theo phân tích từ các chuyên trang về sách, chi phí cho sách số đa nền tảng đã giúp các nhà xuất bản, các đơn vị phát hành, xuất bản liên kết, tiết kiệm được chi phí - tránh các nguy cơ rủi ro về tồn hàng, tồn kho.

Nếu sách in truyền thống cần “nguồn vốn” đầu tư cho giấy, quy trình in ấn, lưu kho, vận chuyển... thì sách số cần bản quyền, hạ tầng server. Sách in cần vài tuần để phân phối đến tay bạn đọc toàn quốc, sách số chỉ cần trong... tích tắc. Sách giấy bị giới hạn bản in, trong khi sách số là vô tận.

Hiện theo báo cáo của Cục Xuất bản, In và Phát hành đã có 35/52 nhà xuất bản tiến hành công cuộc chuyển đổi số. Với chỉ thị 04-CT/TW, chuyển đổi số, khai thác sách số đa nền tảng sẽ là hành trình bứt phá để kinh tế xuất bản có những kỳ tích trong 5 - 10 năm tới.

Bản quyền trở thành câu chuyện sống còn

Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi và bổ sung sẽ tạo hành lang pháp lý trong việc siết chặt bản quyền trên không gian số. Luật đã đặt ra trách nhiệm của các nền tảng, các sàn thương mại điện tử trong việc ngăn chặn nội dung vi phạm.

Đầu năm 2025, việc sách lậu vẫn diễn ra tràn lan, khó kiểm soát. Với sách in truyền thống, những cuốn in lậu, chữ mờ nhạt, thay bìa biến tướng... vẫn được bày bán ở các cửa hàng. Chỉ một cuốn sách “hot”, khắp các nền tảng mạng xã hội sẽ bài có rao bán, rao sách “auth”, nhưng nhận về thường là sách “fake”. Các bản pdf của sách cũng được chia sẻ rầm rộ trên các hội nhóm mạng xã hội, ai cũng có thể “download” (tải về) máy riêng để đọc.

Về vấn nạn sách lậu, vi phạm bản quyền tràn lan, nhà văn Y Ban chia sẻ: “Với thể loại sách văn học, chúng tôi gặp muôn vàn khó khăn, đặc biệt tình trạng sách lậu, vi phạm bản quyền. Ngay cả khi biết sách của mình bị in lậu, sao chép lậu, chúng tôi cũng rất khó để kiện tụng, vì một mình sẽ rất mệt mỏi. Với lĩnh vực văn học, nhiều tác giả toàn tự bỏ tiền in sách, không mấy nhà xuất bản mặn mà, nhất là mảng thơ. Nên việc theo đuổi các vụ kiện bản quyền, nếu không có sự đồng hành của các bên, tôi nghĩ sẽ rất mất thời gian, tốn công sức”.

Tới đây, khi Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi và bổ sung có hiệu lực, các sàn thương mại điện tử như: Shopee, TikTok Shop, Tiki, hay các mạng xã hội (Facebook, Telegram) sẽ phải có trách nhiệm pháp lý trong việc bảo vệ bản quyền sách.

Bản quyền sách giờ đây đã là câu chuyện sống còn của các nhà xuất bản, các đơn vị phát hành.

Từ chỉ thị 04, những nhiệm vụ lớn đang đặt ra cho ngành Xuất bản, không chỉ số hóa nội dung mà còn cần xây dựng các nền tảng phát hành trực tuyến, hệ thống quản lý bản quyền, dữ liệu bạn đọc và các công cụ phân tích thị trường. Đó sẽ là những yếu tố cấu thành một hệ sinh thái xuất bản hiện đại.

Giờ đây, ngành Xuất bản không chỉ là in và phát hành sách mà sẽ trở thành một ngành công nghiệp nội dung tri thức. Ở đó, xuất bản sẽ là một hệ sinh thái mới, nơi tri thức - công nghệ và thị trường đa nền tảng gặp nhau, kết nối, và tạo ra nguồn kinh tế xuất bản đầy tiềm năng.