Khu thương mại tự do sẽ thúc đẩy mạnh mẽ kinh tế địa phương

Toàn cảnh Hội thảo.

Ngày 29/9, Học Viện Chính sách và Phát triển phối hợp cùng Sở Công thương tỉnh Quảng Trị tổ chức hội thảo “Chính sách phát triển khu thương mại tự do (FTZ): Kinh nghiệm và thực tiễn”, sự kiện nằm trong chương trình xây dựng Đề án thí điểm xây dựng Khu thương mại tự do tỉnh Quảng Trị.

Tại Hội thảo, nhiều nội dung liên quan đến khu thương mại tự do (FTZ) đã được các nhà nghiên cứu phân tích, làm rõ. Theo PGS.TS. Đào Hoàng Tuấn, Viện trưởng Viện Đào tạo Quốc tế, Học viện Chính sách và Phát triển, khu thương mại tự do (Free Trade Zone) hiện nay không chỉ được hiểu là một khu vực có cơ chế ưu đãi thương mại, mà là một mô hình thể chế – không gian tích hợp, nhằm tổ chức lại dòng hàng, dòng vốn, doanh nghiệp, dữ liệu và các dịch vụ hỗ trợ, qua đó nâng cao năng lực tham gia vào chuỗi giá trị khu vực và quốc tế.

Trên thế giới có khoảng 7.000 khu thương mại tự do tại khoảng 80 quốc gia. Hiệu quả từ mô hình khu thương mại này được thấy rõ ở Mỹ và Trung Quốc. Tại Trung Quốc, 21 khu thương mại tự do đóng góp khoảng 1,1 nghìn tỷ USD kim ngạch xuất khẩu. Tại Mỹ, 199 khu thương mại tự do đã tạo ra khoảng 543.000 việc làm.

Tại Việt Nam, chủ trương đổi mới mô hình phát triển, phát triển logistics hiện đại, mở rộng không gian kinh tế và xây dựng các cơ chế vượt trội đã được xác định trong nhiều văn kiện quan trọng của Đảng.

Luật Phát triển đô thị năm 2026 cũng đã quy định cơ chế xây dựng khu thương mại tự do với đô thị đặc biệt. Hiện nước ta đã có khu thương mại tự do tại Đà Nẵng (gắn với cảng Liên Chiểu), Hải Phòng (thực hiện theo cơ chế thí điểm 10 năm) và TP. Hồ Chí Minh (khu thương mại tự do Cái Mép Hạ).

Một trong những vấn đề trọng tâm tại Hội thảo là nghiên cứu về việc đề xuất cơ chế chính sách để thành lập khu thương mại tự do tại Quảng Trị, qua đó, cụ thể hóa tinh thần chỉ đạo tại các văn bản của Đảng nhất là Thông báo số 51-TB/VPTW ngày 11/5/2026: định hướng Quảng Trị trở thành vùng cửa ngõ chiến lược Đông – Tây, trung tâm kết nối biển của Tiểu vùng Mê Kông.

Theo phân tích của PGS.TS. Đào Hoàng Tuấn với vị trí trên Hành lang kinh tế Đông - Tây, kết nối Biển Đông với Lào, Đông Bắc Thái Lan và Tiểu vùng Mê Kông mở rộng, cùng hệ thống cửa khẩu quốc tế, cảng biển, sân bay và các đầu mối giao thông chiến lược, Quảng Trị có những điều kiện thuận lợi để hình thành một không gian phát triển mới, gắn thương mại quốc tế, logistics, công nghiệp, dịch vụ và đổi mới sáng tạo.

Bài toán lớn nhất với Quảng Trị hiện nay là phải giải quyết tình trạng hàng hóa đi qua nhiều nhưng giá trị giữ lại còn thấp. Năm 2025, thống kê cho thấy, hàng quá cảnh qua Quảng Trị đạt khoảng 15,86 tỷ USD nhưng giá trị hàng xuất khẩu chỉ khoảng 2,24 tỷ USD. Từ đây cho thấy, các cơ sở hạ tầng của Quảng Trị mới chỉ đóng vai trò vận tải, bốc xếp, thông quan mang tính thuần túy, giá trị gia tăng rất thấp.

“Thách thức không phải là làm hàng hóa “đi qua nhanh hơn”, mà là làm mỗi dòng hàng đi qua phải tạo ra nhiều giá trị hơn”, PGS.TS. Đào Hoàng Tuấn nhấn mạnh.

Cũng theo ông Tuấn, lợi thế của Quảng Trị không nằm ở một cảng hay một cửa khẩu riêng lẻ, mà ở khả năng kết nối các cửa ngõ thành một mạng logistics thống nhất; việc xây dựng khu thương mại tự do tại Quảng Trị sẽ phát huy được các lợi thế của địa phương này.

Chi tiết hơn, các đặc điểm kinh tế của Quảng Trị cũng được phân tích thấu đáo. Hiện tỉnh Quảng Trị có cảng Mỹ Thủy có khả năng tiếp nhận tàu trọng tải lớn; có sân bay dự kiến sẽ khai thác kỹ thuật vào cuối năm 2026. Tuy nhiên, có cảng, sân bay hay cửa khẩu chưa đồng nghĩa với khu thương mại tự do; quan trọng hơn là cần đến hạ tầng logistics, hạ tầng kỹ thuật (Điện - nước - xử lý nước thải – viễn thông - dữ liệu số), và hạ tầng quản trị (Hải quan số - một cửa - quản lý rủi ro - dữ liệu vận tải - kết nối doanh nghiệp).

Các phương án chi tiết xây dựng khu thương mại tự do cũng bước đầu được đề xuất theo lộ trình. Trong 10 năm bản lề sẽ chú trọng hoàn thiện cơ sở pháp lý; xác định ranh giới khu vực ưu tiên; phát triển khu vực lõi; vận hành thử hải quan số; thu hút nhà đầu tư chiến lược; mở rộng hậu cần cảng biển, logistics, chuỗi lạnh, thương mại điện tử, R&D…. từng bước hướng tới mở rộng theo tiêu chí khu thương mại tự do xanh, đa phương thức.