Quốc hội nghe Tờ trình, báo cáo thẩm tra 3 dự án luật thuộc lĩnh vực tư pháp

Mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự

Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, sáng 20/8, Quốc hội nghe các Tờ trình và Báo cáo thẩm tra về dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) và dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi).

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Công an, Đại tướng Lương Tam Quang trình bày tờ trình dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi); Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi).

Đối với Bộ luật Hình sự (sửa đổi), theo Bộ trưởng, Đại tướng Lương Tam Quang, qua gần 10 năm thi hành, nhiều quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành đã bộc lộ vướng mắc, bất cập, chưa phù hợp với tình hình kinh tế, xã hội, chưa bao quát hết các hành vi nguy hiểm cho xã hội mới phát sinh trong thực tiễn... Chính vì vậy, việc xây dựng Bộ luật nhằm tiếp tục thể chế hóa đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng về xây dựng, phát triển và bảo vệ đất nước trong tình hình mới; khắc phục các vướng mắc, bất cập trong thực tiễn thi hành Bộ luật Hình sự...

“Việc xây dựng dự án Bộ luật đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng; dựa trên quy định của Hiến pháp năm 2013; phù hợp với tình hình kinh tế - xã hội của đất nước, kế thừa quy định còn phù hợp của Bộ luật hiện hành, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm lập pháp quốc tế”, Bộ trưởng, Đại tướng Lương Tam Quang thông tin.

Cũng theo Bộ trưởng, Đại tướng, hồ sơ dự án Bộ luật được xây dựng theo quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 và các văn bản hướng dẫn thi hành Luật này. Dự thảo Bộ luật gồm 3 phần, 25 chương, 415 điều; so với Bộ luật Hình sự hiện hành, đã bỏ 8 điều luật, bổ sung 14 điều luật mới, sửa đổi 301 điều luật, giữ nguyên 100 điều luật.

Bộ Luật Hình sự sửa đổi, bổ sung quy định liên quan đến tội phạm. Theo đó, dự thảo Bộ luật đã mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội đối với 13 tội danh; mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với 20 tội danh; bổ sung quy định về nhóm tội phạm có tổ chức và bổ sung tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức.

Song song với đó, dự thảo cũng bổ sung 9 tội danh mới; đồng thời bổ sung vào cấu thành của các tội danh hiện hành một số hành vi khách quan mới. Ngoài ra, dự thảo cũng bỏ, gộp, tách một số tội danh để bảo đảm tinh gọn, thống nhất; bảo đảm phân hóa trách nhiệm hình sự, phản ánh đúng bản chất, vai trò và mức độ nguy hiểm của từng nhóm hành vi.

Đáng chú ý, dự thảo cũng sửa đổi, bổ sung các quy định về hình phạt. Theo đó, đã thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình đối với 6 tội, chỉ giữ lại hình phạt tử hình tại 4 tội gồm: phản bội Tổ quốc; giết người; khủng bố; sản xuất trái phép chất ma túy.

Về định hướng, chính sách của dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi), Bộ trưởng, Đại tướng Lương Tam Quang nêu rõ, việc sửa đổi Luật nhằm thể chế hóa chủ trương, quan điểm của Đảng; kiện toàn hệ thống cơ quan điều tra; hoàn thiện quy định về nhiệm vụ, quyền hạn, thẩm quyền điều tra; tháo gỡ các vướng mắc, bất cập trong thực tiễn.

Dự thảo Luật đã bỏ Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện để phù hợp mô hình tổ chức bộ máy mới của Công an nhân dân; bổ sung quy định giao Bộ trưởng Bộ Công an quy định chi tiết về tổ chức, bộ máy Cơ quan điều tra của Công an nhân dân trên cơ sở căn cứ vào cơ cấu tổ chức của Bộ Công an. Đồng thời, không tiếp tục tổ chức Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao; bổ sung quy định giao Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quy định chi tiết về tổ chức, bộ máy Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân trên cơ sở căn cứ vào cơ cấu tổ chức của Bộ Quốc phòng.

Dự thảo Luật cũng hoàn thiện quy định về thẩm quyền của từng Cơ quan điều tra; hoàn thiện quy định về các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; nhiệm vụ, quyền hạn của Công an xã, phường, đặc khu, đồn Công an.

Tăng cường phân hóa và thực hiện chính sách khoan hồng

Trình bày tóm tắt Tờ trình dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao Nguyễn Huy Tiến cho biết, dự án Bộ luật được xây dựng theo hướng tinh gọn, hiện đại, hiệu quả, đồng thời bảo đảm quyền con người, quyền công dân và tăng cường kiểm soát quyền lực.

Dự thảo Bộ luật gồm 514 điều, đổi mới thủ tục tố tụng theo hướng tinh gọn, hiệu quả; đơn giản hóa một số thủ tục, giảm giấy tờ, yêu cầu chứng thực không cần thiết và chuẩn hóa quy trình tố tụng.

Đặc biệt, đổi mới và mở rộng thủ tục rút gọn, trong đó quy định thủ tục rút gọn bắt buộc, rút gọn trong giai đoạn xét xử phúc thẩm và bổ sung trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng chính sách khoan hồng. Việc áp dụng phải bảo đảm tự nguyện, được giải thích đầy đủ về quyền, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý; lời nhận tội phải phù hợp với các chứng cứ khách quan khác và không được là chứng cứ duy nhất để buộc tội, kết tội.

Cùng với đó, tăng cường phân hóa và thực hiện chính sách khoan hồng. Dự thảo bổ sung nguyên tắc phân hóa thủ tục tố tụng, cho phép lựa chọn thủ tục phù hợp với tính chất, mức độ hành vi, nhân thân, thái độ khai báo, mức độ hợp tác và việc khắc phục hậu quả.

Dự thảo Bộ luật cũng hoàn thiện thẩm quyền tố tụng, tăng cường kiểm soát quyền lực và bảo đảm quyền con người; lần đầu tiên quy định khái niệm “tố tụng điện tử” và nguyên tắc bảo đảm thực hiện hoạt động tố tụng trên môi trường điện tử theo quy định của pháp luật.

Rà soát, đảm bảo tính đồng bộ trong hệ thống luật

Trình bày Báo cáo thẩm tra tóm tắt về 3 dự án, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Ủy ban và các cơ quan của Quốc hội tán thành sự cần thiết sửa đổi cơ bản, toàn diện Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự như Tờ trình của Chính phủ, Tờ trình của Viện kiểm sát nhân dân tối cao và thấy nội dung sửa đổi phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng; bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, cơ bản đảm bảo tính thống nhất với hệ thống pháp luật.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhận thấy, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự là những đạo luật có tính chất nền tảng; các chính sách hình sự, tố tụng hình sự được sửa đổi sẽ tác động rất lớn đến nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội nên cần tập trung, nghiên cứu, rà soát kỹ lưỡng để thể chế hóa đầy đủ, chính xác, kịp thời chủ trương, chính sách mới của Đảng trong công tác phòng, chống tội phạm và tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trên thực tế. Đồng thời, đề nghị các cơ quan chủ trì soạn thảo rà soát những quy định có liên quan để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, khả thi.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát các nội dung được sửa đổi, bổ sung nhằm bảo đảm các nguyên tắc cơ bản đúng nghĩa là những tư tưởng chỉ đạo cho việc xây dựng các quy định cụ thể của Bộ luật Tố tụng hình sự, cũng như có giá trị chỉ đạo trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử; bảo đảm thực hiện đúng yêu cầu tại Kết luận số 09-KL/TW của Bộ Chính trị về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam.