Tranh kiếng Long Điền: Giữ nét Xuân xưa trên bàn thờ gia tiên

* Giữ lửa nghề trăm năm

Những ngày giáp Tết, các cơ sở làm tranh kiếng (kính) ở quanh khu vực chợ Bà Vệ, xã Long Điền lại rộn vang tiếng gõ kiếng, búa đóng khung gỗ, máy in lụa chạy hết công suất cho kịp những đơn hàng cuối năm.

Hơn nửa đời gắn bó với nghề làm tranh kiếng, ông Nguyễn Thanh Hòa (sinh năm 1965, ngụ ấp Long Tân, xã Long Ðiền), chủ cơ sở sản xuất tranh kiếng Thanh Hòa lớn nhất vùng cho biết, nghề này xuất hiện ở cù lao Chợ Mới từ những năm 1950. Ban đầu, các thợ học nghề từ Lái Thiêu, Chợ Lớn rồi về chợ Bà Vệ mở cơ sở.

“Trước đây tranh kiếng được viết bằng chữ Hán. Bộ tranh thờ gồm 4 tấm, được lộng vào khuôn gỗ thao lao,… Càng về sau, người thợ có lối sáng tạo riêng làm cho nội dung tranh gần gũi, phù hợp với tín ngưỡng, văn hóa Nam Bộ”, ông Hòa chia sẻ.

Theo ông Hòa, nét độc đáo của tranh kiếng Long Điền là tranh thường lấy màu đỏ làm chủ đạo, với các đề tài quen thuộc như tranh thờ thần Phật, tổ tiên, tranh tích xưa, tranh phong cảnh làng quê… Mỗi bức tranh không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn gửi gắm đạo lý, tình yêu quê hương đất nước, tình nghĩa gia đình, tình xóm làng, những giá trị được người dân luôn coi trọng.

Đặc biệt, khác với tranh vẽ thông thường, tranh kiếng phải vẽ ngược ở mặt sau tấm kiếng. Mỗi tấm tranh kiếng phải qua gần chục công đoạn, đòi hỏi người thợ phải có tay nghề cao, tư duy bố cục tốt và sự tỉ mỉ tuyệt đối. Sau khi nghệ nhân hoàn thành sản phẩm, tranh được vẽ viền phía ngoài, tô màu, sơn bóng, phủ kim tuyến hay cẩn ốc xà cừ...

Giai đoạn trước năm 1975, tranh kiếng bán rất đắt. Bởi nguyên vật liệu khan hiếm, người có tay nghề vẽ tranh kiếng rất ít, hàng làm ra không đủ bán. Thời cực thịnh của làng nghề từ năm 1980 đến 1998, tranh tiêu thụ mạnh khắp vùng Nam Bộ và mạnh nhất là khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Thời điểm đó, một nghệ nhân làm tranh có thể nuôi cả gia đình, xã Long Điền có hơn 100 hộ làm tranh kiếng. Những ngày trước, trước Tết Nguyên, cả làng nghề làm việc ngày đêm để đáp ứng số lượng đặt hàng của khách. Khi đó, trên các con kênh, rạch dẫn tới chợ Bà Vệ, ghe tàu đến nhận tranh chạy tới, chạy lui náo nhiệt cả vùng.

Tuy nhiên, sau năm 2004, do sự cạnh tranh của tranh in công nghiệp và thay đổi không gian nhà ở nên nhu cầu của người dân cũng giảm dần, đến nay chỉ còn khoảng 10 hộ còn bám trụ lại với nghề.

Không còn ở thời “hoàng kim”, nhưng làng nghề tranh kiếng Long Điền vẫn duy trì sản xuất quanh năm, mỗi dịp Tết, làng nghề lại bước vào mùa cao điểm. Những năm gần đây, nhờ mạng xã hội và các kênh bán hàng trực tuyến, thị trường tiêu thụ ngày càng mở rộng.

Bàn tay thoăn thoắt gắn những mẫu ốc xà cừ lên bức tranh kiếng chờ hoàn thiện, chị Võ Thị Sáng, một trong những thợ giỏi gắn bó lâu năm nhất với cơ sở sản xuất tranh kiếng Thanh Hòa, cho biết, thời điểm cận Tết, đơn hàng tăng khoảng 20%, nên cả xưởng phải tăng ca, để kịp hàng giao cho khách. Giá tranh bán dao động từ 100 nghìn đồng đến vài triệu đồng, tùy kích thước, kiểu dáng, màu sắc, độ dày của kính và độ tinh xảo.

Trung bình 1 ngày, cơ sở sản xuất tranh kiếng Thanh Hòa cho ra thị trường khoảng 500 sản phẩm. Ngoài ra, hằng năm, ông Hòa còn đào tạo nghề cho lớp trẻ. Các học viên học nghề miễn phí và còn được trả công nếu sản phẩm đạt yêu cầu. Hiện, cơ sở sản xuất tranh kiếng Thanh Hòa tạo việc làm cho khoảng 30 lao động thường xuyên, với mức lương cơ bản 5 - 10 triệu đồng/người/tháng tùy theo công đoạn và tay nghề.

* Bắt kịp xu hướng phát triển

Là thế hệ thứ hai của làng nghề tranh kiếng Long Điền, ông Nguyễn Thanh Hòa cho biết, những năm gần đây, nhu cầu của người tiêu dùng đối với mặt hàng tranh kiếng ngày càng nhiều. Ðây là tín hiệu đáng mừng cho nghề làm tranh kiếng truyền thống của địa phương. Trước đây, tranh kiếng tiêu thụ chủ yếu dịp cận Tết Nguyên đán. Giờ đây, tranh kiếng có thể bán quanh năm.

Ðể bắt kịp xu thế phát triển của thời đại công nghệ số, năm 2019, ông Hòa đã đầu tư 1 máy in màu 3D trên kiếng, đến năm 2024, tiếp tục đầu tư thêm một máy in màu 3D, in lụa để đáp ứng đơn đặt hàng của khách.

Theo ông Hòa, tranh kiếng chia thành 2 loại gồm tranh kéo lụa và tranh vẽ tay. Hiện nay, khi có đơn hàng vẽ tay, thì các thợ giỏi tại cơ sở thực hiện với giá cao hơn. Còn lại, tranh kiếng đều được in máy phun màu 3D, in lụa với mẫu mã, chất lượng đồng đều, giá thấp, được thị trường ưa chuộng.

“Các loại tranh in máy phun màu 3D, in lụa thường có khuôn mẫu sẵn nên sản phẩm làm ra được với số lượng nhiều; mẫu mã, chất lượng đồng đều, giá cả thấp hơn. Bên cạnh đó, nội dung của tranh kiếng cũng dần thay đổi theo hướng hiện đại hơn. Chỉ một số ít người luống tuổi hay chuộng phong cách xưa thì thường yêu cầu tranh vẽ tay truyền thống”, ông Hóa nhấn mạnh.

Ngoài tranh thờ, tranh Phật, còn có các loại tranh trang trí vẽ theo đề tài và phong cách mới, như: Tấn tài tấn lộc, ơn nghĩa sinh thành, mã đáo thành công, tứ linh và các tranh phong cảnh, vẽ rồng, phụng nhũ kim tuyến, tranh trang trí phong phú với nhiều mẫu tranh vẽ chữ quốc ngữ theo mẫu thư pháp, nổi bật,...

Giữa nhịp lao động tất bật của gần 30 lao động đang dán xà cừ, đóng khung gỗ bao tranh kiếng, chiếc máy in công nghệ 3D ở giữa xưởng của cơ sở tranh kiếng Thanh Hòa đang làm việc hết công suất để hoàn thành bộ tranh kiếng “Phước - Lộc - Thọ” theo phong cách mới, với màu sắc tươi tắn.

Bà Lê Trần Minh Hiếu, Chủ tịch UBND xã Long Điền cho biết, làng nghề tranh kiếng Long Điền là một trong những làng nghề truyền thống lâu đời và nổi tiếng của tỉnh An Giang. Qua thời gian, nghề làm tranh kiếng không chỉ là kế sinh nhai mà đã trở thành nét văn hóa đặc trưng của người dân nơi đây.

Đặc biệt, những năm gần đây một số cơ sở đã nhanh nhạy nắm bắt xu hướng, sản xuất thêm các dòng tranh treo tường được làm từ máy móc hiện đại, in số lượng lớn, giá cả phù hợp đa số người dân.

Theo bà Hiếu, hiện nay toàn xã còn khoảng 10 hộ theo nghề, tạo việc làm cho hàng trăm hộ dân. Để bảo tồn và phát triển làng nghề theo hướng bền vững, địa phương luôn tạo điều kiện, hỗ trợ các hộ sản xuất vay vốn mua sắm trang thiết bị để có thể tạo ra những sản phẩm ngày càng chất lượng hơn.

Đồng thời, địa phương đang tích cực phối hợp với các đơn vị liên quan của Sở Văn hóa, Thể thao tỉnh An Giang xây dựng hồ sơ công nhận làng nghề tranh kiếng Long Điền là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Qua đó, giúp nâng cao nhận thức của xã hội về tầm quan trọng của di sản, thúc đẩy sự quan tâm của thế hệ trẻ và khuyến khích các hoạt động hỗ trợ bảo vệ từ tổ chức đến cộng đồng, góp phần nuôi dưỡng niềm tự hào dân tộc và bảo vệ tính đa dạng của bản sắc văn hóa Việt Nam./.

Công Mạo