Từ hai mã cổ phiếu đến thị trường 410 tỷ USD: Hành trình 'nước chảy thành sông' của chứng khoán Việt Nam

Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Viện Thương mại và Kinh tế Quốc tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân đã chia sẻ về những thành tựu nổi bật sau ba thập kỷ phát triển, ý nghĩa của việc được FTSE Russell nâng hạng cũng như những điểm nghẽn cần tiếp tục tháo gỡ trong thời gian tới.

Sự trưởng thành của thị trường chứng khoán Việt Nam

+ Năm 2026 đánh dấu cột mốc 30 năm hình thành và phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam. Nhìn lại chặng đường ba thập kỷ vừa qua, theo ông, đâu là những thành tựu nổi bật nhất mà thị trường đã đạt được?

- Nếu nhìn lại hành trình 30 năm, tôi cho rằng thị trường chứng khoán Việt Nam đã đạt được ba thành tựu mang tính nền tảng.

Thành tựu đầu tiên và quan trọng nhất, đó là việc thị trường chứng khoán thực sự trở thành kênh huy động vốn trung và dài hạn hiệu quả cho nền kinh tế.

Trong phiên giao dịch đầu tiên của thị trường chứng khoán Việt Nam ngày 28/7/2000, chỉ có hai cổ phiếu niêm yết là REE (Công ty Cổ phần Cơ điện lạnh) và SAM (Công ty Cổ phần SAM Holdings), với tổng giá trị niêm yết vỏn vẹn khoảng 270 tỷ đồng. Khi đó, VN-Index được xác lập ở mốc khởi đầu 100 điểm và thị trường còn là một khái niệm khá mới mẻ đối với phần lớn người dân.

Sau ba thập kỷ, thị trường đã có bước tiến vượt bậc cả về quy mô lẫn chiều sâu. Đến tháng 5/2026, vốn hóa thị trường đã đạt khoảng 410 tỷ USD, tương đương hơn 10,7 triệu tỷ đồng, trong khi giá trị giao dịch bình quân trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP HCM đạt khoảng 1,2 tỷ USD mỗi phiên.

Những con số này cho thấy, thị trường chứng khoán Việt Nam đã vượt xa vai trò của một kênh đầu tư đơn thuần để trở thành một cấu phần quan trọng của hệ thống tài chính quốc gia.

Thông qua hoạt động phát hành cổ phiếu, trái phiếu và niêm yết trên sàn, thị trường đã giúp hàng nghìn doanh nghiệp huy động nguồn vốn trung và dài hạn phục vụ mở rộng sản xuất, đầu tư công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo thêm việc làm.

Đồng thời, thị trường cũng góp phần giảm áp lực cung ứng vốn cho hệ thống ngân hàng, thúc đẩy quá trình phân bổ nguồn lực tài chính hiệu quả hơn giữa các khu vực của nền kinh tế.

Thành tựu thứ hai là sự hoàn thiện về thể chế. Từ dấu mốc thành lập Ủy ban Chứng khoán Nhà nước năm 1996, Việt Nam đã từng bước xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật về chứng khoán theo hướng ngày càng đồng bộ, minh bạch và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Nhiều Luật, Nghị định và quy định quan trọng đã được ban hành, tạo hành lang pháp lý cho hoạt động phát hành, niêm yết, giao dịch, công bố thông tin và bảo vệ nhà đầu tư. Đây là nền tảng quan trọng giúp thị trường chứng khoán phát triển ổn định, chuyên nghiệp và bền vững trong suốt 30 năm qua.

Thành tựu thứ ba là sự trưởng thành của toàn bộ hệ sinh thái thị trường. Từ chỗ gần như chưa có hạ tầng giao dịch, đội ngũ chuyên gia hay các định chế trung gian, đến nay Việt Nam đã hình thành hệ thống các sở giao dịch chứng khoán, công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ, tổ chức lưu ký, hệ thống công nghệ và nguồn nhân lực chuyên nghiệp.

Số lượng tài khoản nhà đầu tư hiện đã vượt 13 triệu, phản ánh mức độ quan tâm ngày càng lớn của người dân đối với thị trường vốn.

Quan trọng hơn, sau 30 năm phát triển, thị trường chứng khoán không chỉ đóng góp cho tăng trưởng kinh tế mà còn góp phần hình thành văn hóa đầu tư, nâng cao hiểu biết tài chính của người dân và trở thành một bộ phận không thể thiếu của nền kinh tế thị trường hiện đại.

+ Năm 2026 không chỉ đánh dấu 30 năm hình thành và phát triển của ngành chứng khoán Việt Nam mà còn ghi nhận một cột mốc đặc biệt khi thị trường được FTSE Russell nâng hạng từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi. Có thể nói, đây là "quả ngọt" của một quá trình cải cách kéo dài nhiều năm. Ông đánh giá như thế nào về những nỗ lực của Chính phủ, Bộ Tài chính và đặc biệt là Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trong việc hoàn thiện thể chế, nâng cao tính minh bạch và đáp ứng các tiêu chí nâng hạng thị trường?

- Việc được các tổ chức xếp hạng quốc tế ghi nhận và nâng hạng là minh chứng rõ nét cho sự trưởng thành của thị trường chứng khoán Việt Nam trên nhiều phương diện, từ thể chế, cơ chế vận hành đến tính minh bạch và hiệu quả hoạt động.

Sau nhiều năm xây dựng và hoàn thiện, thị trường chứng khoán Việt Nam đã chứng minh được vai trò là một kênh huy động vốn trung và dài hạn quan trọng cho nền kinh tế, thay vì chỉ được nhìn nhận như một thị trường đầu cơ ngắn hạn.

Kết quả này là thành quả của cả một quá trình cải cách bền bỉ của Chính phủ, Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các thành viên thị trường trong nhiều năm qua. Đặc biệt, để đáp ứng các tiêu chí nâng hạng của FTSE Russell, cơ quan quản lý đã tập trung xử lý những điểm nghẽn mà các nhà đầu tư quốc tế quan tâm nhất.

Một trong những cải cách quan trọng nhất là việc gỡ bỏ yêu cầu ký quỹ trước giao dịch đối với nhà đầu tư tổ chức nước ngoài.

Trước đây, nhà đầu tư phải có đủ tiền trong tài khoản trước khi đặt lệnh mua cổ phiếu, trong khi đây không phải là thông lệ phổ biến tại các thị trường mới nổi. Việc Bộ Tài chính ban hành cơ chế Non-Prefunding Solution (NPS) đã giúp Việt Nam tiệm cận hơn với chuẩn mực quốc tế và được FTSE Russell đánh giá là bước tiến mang tính đột phá.

Việc đưa hệ thống công nghệ thông tin KRX vào vận hành cũng có ý nghĩa rất lớn. Hệ thống này không chỉ nâng cao năng lực xử lý giao dịch, tăng tính ổn định và an toàn cho thị trường mà còn tạo nền tảng để triển khai các sản phẩm và dịch vụ mới trong tương lai, qua đó nâng cao chất lượng hoạt động của toàn thị trường.

Một điểm đáng ghi nhận khác là những nỗ lực cải thiện khả năng tiếp cận thị trường của nhà đầu tư nước ngoài. Các thủ tục liên quan đến mở tài khoản, đăng ký mã số giao dịch, thanh toán bù trừ, công bố thông tin bằng tiếng Anh và các thủ tục hành chính khác đã được đơn giản hóa đáng kể. Điều này giúp giảm chi phí, thời gian và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các dòng vốn quốc tế tham gia thị trường Việt Nam.

Có thể nói, việc được FTSE Russell nâng hạng không phải là kết quả của một quyết định mang tính thời điểm mà là thành quả của gần một thập kỷ cải cách liên tục kể từ khi Việt Nam được đưa vào danh sách theo dõi nâng hạng năm 2018.

Quan trọng hơn, sự kiện này cho thấy thị trường chứng khoán Việt Nam đã bước sang một giai đoạn phát triển mới, với mức độ minh bạch cao hơn, khả năng bảo vệ nhà đầu tư tốt hơn và sức hấp dẫn lớn hơn đối với các dòng vốn đầu tư quốc tế.

+ Sau khi được FTSE Russell nâng hạng, có quan điểm cho rằng thị trường chứng khoán Việt Nam đang ở thế "theo chuẩn" nhiều hơn là "tạo chuẩn". Theo ông, đâu là nguyên nhân của thực trạng này và Việt Nam cần làm gì để chủ động hơn trong quá trình phát triển thị trường?

- Tôi cho rằng cần nhìn nhận vấn đề này trong bối cảnh lịch sử phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam. Khi thị trường ra đời, chúng ta gần như xuất phát từ con số không, vừa xây dựng thể chế, vừa vận hành thực tiễn và vừa học hỏi kinh nghiệm quốc tế. Vì vậy, việc từng bước tiếp cận và áp dụng các chuẩn mực quốc tế là điều khó tránh khỏi.

Tuy nhiên, tôi không cho rằng Việt Nam chỉ đơn thuần "chạy theo" các tiêu chí nâng hạng. Thực tế, nhiều cải cách được triển khai không chỉ để đáp ứng yêu cầu của các tổ chức xếp hạng mà còn xuất phát từ nhu cầu nội tại của nền kinh tế và thị trường, nhằm nâng cao tính minh bạch, bảo vệ nhà đầu tư, nâng cao hiệu quả huy động vốn và tăng sức cạnh tranh của thị trường tài chính Việt Nam.

Đi nhanh là điều ai cũng mong muốn, nhưng sự phát triển của thị trường tài chính đòi hỏi tính ổn định và đồng bộ của cả hệ sinh thái, từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp niêm yết, công ty chứng khoán cho tới nhà đầu tư. Nếu cải cách quá nhanh khi các điều kiện chưa thực sự chín muồi, rủi ro phát sinh có thể rất lớn.

Nhìn lại 30 năm qua, cách tiếp cận từng bước, thận trọng nhưng kiên định đã giúp thị trường chứng khoán Việt Nam phát triển tương đối ổn định, hạn chế được nhiều cú sốc và từng bước xây dựng niềm tin với nhà đầu tư trong và ngoài nước. Việc được FTSE Russell nâng hạng là kết quả của cả một quá trình cải cách dài hơi, đồng thời cho thấy những nỗ lực đó đang đi đúng hướng.

Kênh huy động vốn chiến lược cho giai đoạn cất cánh

+ Việc nâng hạng thị trường sẽ mang lại những tác động tích cực như thế nào đối với nền kinh tế và thị trường chứng khoán, thưa ông?

- Tôi cho rằng tác động tích cực của việc nâng hạng không chỉ dừng lại ở thị trường chứng khoán mà còn lan tỏa tới toàn bộ nền kinh tế.

Trước hết, việc được nâng hạng là sự ghi nhận của cộng đồng tài chính quốc tế đối với chất lượng và mức độ phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam. Điều này góp phần nâng cao uy tín quốc gia, cải thiện hình ảnh môi trường đầu tư và củng cố niềm tin của các nhà đầu tư trong và ngoài nước.

Về mặt thị trường, nâng hạng sẽ giúp Việt Nam tiếp cận tốt hơn với các dòng vốn đầu tư quốc tế, đặc biệt là các quỹ đầu tư quy mô lớn chỉ được phép giải ngân vào các thị trường mới nổi. Khi dòng vốn ngoại gia tăng, thanh khoản thị trường sẽ được cải thiện, quy mô thị trường tiếp tục mở rộng và chi phí huy động vốn của doanh nghiệp có thể giảm xuống.

Đối với nền kinh tế, đây là yếu tố đặc biệt quan trọng. Trong giai đoạn phát triển mới, Việt Nam cần nguồn vốn rất lớn cho đầu tư hạ tầng, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đổi mới sáng tạo và phát triển khu vực kinh tế tư nhân.

Một thị trường chứng khoán quy mô lớn, minh bạch và có khả năng thu hút vốn quốc tế sẽ giúp giảm áp lực lên hệ thống tín dụng ngân hàng, đồng thời tạo thêm một kênh dẫn vốn trung và dài hạn hiệu quả cho nền kinh tế.

Quan trọng hơn, việc nâng hạng sẽ tạo động lực để doanh nghiệp tiếp tục nâng cao chất lượng quản trị, minh bạch thông tin và tuân thủ các chuẩn mực quốc tế. Đây mới là giá trị bền vững nhất, bởi một thị trường muốn phát triển lâu dài không chỉ cần nhiều vốn hơn mà còn phải vận hành chuyên nghiệp, minh bạch và hiệu quả hơn.

+ Bên cạnh những thành tựu đã đạt được, theo ông đâu là những điểm nghẽn lớn nhất mà thị trường chứng khoán Việt Nam cần tiếp tục tháo gỡ để phát triển bền vững và tiệm cận các chuẩn mực của các thị trường phát triển?

- Tôi cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay vẫn là nâng cao tính minh bạch và giảm tình trạng bất cân xứng thông tin trên thị trường. Đây là yếu tố cốt lõi quyết định niềm tin của nhà đầu tư cũng như chất lượng phát triển của thị trường chứng khoán.

Mặc dù công tác quản lý, giám sát đã được tăng cường đáng kể trong những năm gần đây, nhưng chúng ta vẫn cần tiếp tục kiểm soát hiệu quả hơn các hành vi thao túng giá, làm giá cổ phiếu, giao dịch nội gián hay các giao dịch có dấu hiệu rửa tiền. Song song với đó, chất lượng công bố thông tin và báo cáo tài chính của doanh nghiệp niêm yết cần tiếp tục được nâng lên, hướng tới các chuẩn mực quốc tế về quản trị doanh nghiệp và minh bạch thông tin.

Một điểm nghẽn khác là việc hoàn thiện khung pháp lý cho các lĩnh vực mới của thị trường tài chính như tài sản số, tài sản mã hóa, dữ liệu tài chính và các mô hình kinh doanh dựa trên công nghệ. Thực tế cho thấy công nghệ tài chính đang phát triển rất nhanh, trong khi khung pháp lý đôi khi chưa theo kịp tốc độ đổi mới của thị trường.

Bên cạnh đó, hạ tầng công nghệ cũng là vấn đề cần được đặc biệt quan tâm. Trong lĩnh vực tài chính, công nghệ gần như quyết định năng lực cạnh tranh của thị trường. Việt Nam cần tiếp tục đầu tư mạnh cho hệ thống giao dịch, thanh toán, lưu ký và giám sát thị trường theo hướng hiện đại, ứng dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), blockchain và phân tích dữ liệu lớn nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, phát hiện sớm các rủi ro và bảo vệ nhà đầu tư tốt hơn.

Ngoài ra, thị trường cũng cần có thêm nhiều doanh nghiệp niêm yết quy mô lớn, có năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế. Hiện nay, số lượng doanh nghiệp đầu ngành và các cổ phiếu bluechip có quy mô thực sự lớn vẫn còn hạn chế so với tiềm năng của nền kinh tế. Muốn thị trường phát triển lên một tầm cao mới, chúng ta cần thúc đẩy quá trình cổ phần hóa, niêm yết các doanh nghiệp lớn, đồng thời hỗ trợ khu vực tư nhân phát triển thành những tập đoàn có sức cạnh tranh toàn cầu.

Trong giai đoạn tới, bài toán không chỉ là tăng quy mô thị trường mà còn phải nâng cao chất lượng thị trường. Một thị trường minh bạch hơn, hiện đại hơn và vận hành theo các chuẩn mực quốc tế sẽ là nền tảng quan trọng để thu hút dòng vốn dài hạn và hỗ trợ mục tiêu phát triển kinh tế bền vững của Việt Nam.

+ Sau cột mốc nâng hạng và hành trình 30 năm phát triển, ông kỳ vọng như thế nào về tương lai của thị trường chứng khoán Việt Nam?

- Việc được nâng hạng lên thị trường mới nổi là một cột mốc rất quan trọng, nhưng đó không phải là đích đến cuối cùng mà chỉ là bước khởi đầu cho một giai đoạn phát triển mới với những yêu cầu cao hơn.

Điều quan trọng nhất hiện nay là tận dụng động lực từ quá trình nâng hạng để tiếp tục tái cơ cấu thị trường theo hướng minh bạch hơn, hiệu quả hơn và bền vững hơn. Chúng ta cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp, tăng cường minh bạch thông tin và bảo vệ tốt hơn quyền lợi của nhà đầu tư. Đây mới là những yếu tố quyết định sức hấp dẫn lâu dài của thị trường.

Tôi cũng kỳ vọng quy mô thị trường sẽ tiếp tục được mở rộng thông qua việc thu hút thêm nhiều doanh nghiệp lớn niêm yết, đẩy mạnh cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước và phát triển các sản phẩm tài chính mới. Đồng thời, khả năng kết nối với dòng vốn quốc tế sẽ ngày càng được cải thiện khi Việt Nam tiếp tục hội nhập sâu hơn với các thị trường tài chính toàn cầu.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao và bước vào kỷ nguyên phát triển mới, nhu cầu vốn cho đầu tư hạ tầng, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đổi mới sáng tạo và phát triển khu vực kinh tế tư nhân sẽ rất lớn. Tôi kỳ vọng thị trường chứng khoán sẽ ngày càng khẳng định vai trò là kênh huy động vốn trung và dài hạn chiến lược của nền kinh tế, bổ sung hiệu quả cho hệ thống tín dụng ngân hàng.

Về dài hạn, tôi tin rằng với nền tảng kinh tế vĩ mô ổn định, lực lượng nhà đầu tư ngày càng lớn, cùng quyết tâm cải cách của Chính phủ và cơ quan quản lý, thị trường chứng khoán Việt Nam hoàn toàn có khả năng vươn lên nhóm thị trường mới nổi hàng đầu trong khu vực, từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Việt Nam trở thành trung tâm tài chính có vị thế trong khu vực và trên thế giới.

Xin cảm ơn ông!