BRICS mở đường cho hệ thống thanh toán toàn cầu mới

Tại hội nghị thượng đỉnh BRICS 2026 do Ấn Độ chủ trì, việc phát triển một hạ tầng thanh toán dựa trên các đồng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương tương thích lẫn nhau được xem là nội dung then chốt.

Cách tiếp cận này tránh những khẩu hiệu mang tính biểu tượng như “phi USD hóa” hay “đồng tiền chung BRICS”, nhưng lại nhắm trúng điểm yếu cốt lõi của hệ thống hiện tại: Sự phụ thuộc quá lớn vào mạng lưới thanh toán SWIFT và đồng USD.

Thay vì đối đầu trực diện, BRICS lựa chọn xây “đường ray” mới, cho phép các quốc gia thanh toán thương mại trực tiếp bằng đồng tiền số của mình.

Sáng kiến mới không yêu cầu các nước từ bỏ chủ quyền tiền tệ hay trao quyền kiểm soát cho một cơ quan siêu quốc gia. Những đề xuất cũ theo hướng này từng thất bại vì khác biệt lạm phát, kiểm soát vốn và lo ngại đồng nhân dân tệ sẽ áp đảo các đồng tiền khác.

Hướng đi hiện nay thực dụng hơn: Kết nối tiền số của các ngân hàng trung ương hiện có như rupee số của Ấn Độ, nhân dân tệ số của Trung Quốc hay rúp số của Nga thông qua một hạ tầng chung.

Mỗi đồng tiền vẫn hoàn toàn thuộc chủ quyền quốc gia, nhưng có thể “nói chuyện” với nhau hiệu quả hơn trong thanh toán xuyên biên giới. Lợi ích rất rõ ràng: Giao dịch nhanh hơn, chi phí thấp hơn và giảm rủi ro bị phong tỏa tài sản hay trừng phạt tài chính.

Vai trò của Ấn Độ đặc biệt nổi bật. Với tư cách nước chủ nhà và định hình chương trình nghị sự, New Delhi thúc đẩy mạnh mẽ tính tương thích giữa các ngân hàng trung ương, phản ánh triết lý thanh toán số đã thành công trong nước thông qua hệ thống UPI.

Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ nhấn mạnh rupee số không phải tiền mã hóa, cũng không phải bước đệm cho một liên minh tiền tệ, mà đơn thuần là phiên bản số của tiền mặt do nhà nước bảo chứng.

Các thỏa thuận hoán đổi tiền tệ giữa ngân hàng trung ương đóng vai trò “lưới an toàn”, cung cấp thanh khoản tạm thời khi nhu cầu thanh toán tăng đột biến.

Dù vậy, hệ thống này không thay thế được vai trò của USD - đồng tiền vẫn chiếm gần 60% dự trữ ngoại hối toàn cầu và hơn một nửa thanh toán quốc tế. Nhưng quy mô nợ khổng lồ bằng USD, cùng nguy cơ lãi suất tăng và bất ổn tài chính, khiến nhiều quốc gia muốn có thêm một lựa chọn để phòng ngừa rủi ro.

Những động thái phòng vệ của Mỹ, từ trừng phạt tài chính đến mở rộng ảnh hưởng của USD trong lĩnh vực tài sản số, cho thấy cuộc cạnh tranh đang bước sang giai đoạn mới. Việc các ngân hàng trung ương toàn cầu tăng mạnh mua vàng - tài sản “trung lập” không có rủi ro đối tác - phản ánh sự xói mòn niềm tin vào một hệ thống quá tập trung vào USD.

Trước những cú sốc như việc Nga bị loại khỏi SWIFT và hàng trăm tỉ USD dự trữ bị phong tỏa, BRICS coi việc xây dựng một tuyến thanh toán song song là yêu cầu chiến lược.

Con đường phía trước còn nhiều rào cản kỹ thuật và pháp lý, nhưng hướng đi đã đủ rõ: Trật tự tài chính đơn cực không sụp đổ trong một sớm một chiều, song BRICS - với Ấn Độ ở vị trí dẫn dắt - đang âm thầm đặt những viên gạch đầu tiên cho một lựa chọn khác.