Hành trình tích lũy năng lực thực chiến của nhà thầu Việt trong công nghệ TBM khoan hầm đường sắt đô thị

Sự kiện này đánh dấu việc khép lại quá trình thi công 2 ống hầm đường kính 6.55m bà chiều dài 4 km ngầm dưới lòng Thủ đô – một trong những hạng mục phức tạp nhất của toàn dự án, với yêu cầu cao về độ chính xác trong thi công và đảm bảo an toàn cho khu vực đô thị dày đặc phía trên.

Đây cũng là lần đầu tiên Hà Nội có một đoạn tuyến Metro đi ngầm được thi công hoàn chỉnh bằng công nghệ TBM. Kết quả này phản ánh bước tiến quan trọng trong năng lực thi công công trình ngầm tại Việt Nam – lĩnh vực vốn được xem là “vùng khó” do phụ thuộc lớn vào điều kiện địa chất và trình độ công nghệ thi công.

Trong nhiều năm, thi công ngầm tại Việt Nam chủ yếu gắn với vai trò dẫn dắt của các nhà thầu nước ngoài. Các doanh nghiệp trong nước thường tham gia ở các phần việc phụ trợ, tích lũy kinh nghiệm theo từng dự án. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai các tuyến Metro thời gian qua cho thấy xu hướng dịch chuyển rõ rệt: nhà thầu Việt đang từng bước tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị kỹ thuật cao, thay vì chỉ dừng lại ở vai trò hỗ trợ.

Dự án metro Nhổn – Ga Hà Nội là một ví dụ tiêu biểu cho sự chuyển dịch này. Trong quá trình thi công, nhiều hạng mục quan trọng như xử lý nền, tường vây, kết cấu ngầm… đã được các nhà thầu trong nước đảm nhiệm với vai trò ngày càng chủ động. Đáng chú ý, việc kỹ sư Việt Nam tham gia trực tiếp vào vận hành TBM cho thấy mức độ tiếp cận công nghệ đã tiến thêm một bước đáng kể, từ học hỏi sang làm chủ từng phần.

Trong số các doanh nghiệp tham gia, FECON là một trường hợp điển hình cho quá trình tích lũy năng lực theo hướng bài bản. Khởi đầu từ nền móng và địa kỹ thuật, doanh nghiệp này đã từng bước mở rộng sang công trình ngầm đô thị, nơi yêu cầu sự tích hợp giữa hiểu biết địa chất địa tầng, điều kiện nước dưới đất, kinh nghiệm khảo sát thiết kế và khả năng ứng dụng công nghệ hiện đại vào thi công.

Tại tuyến metro Nhổn – Ga Hà Nội, FECON không chỉ thực hiện các hạng mục quen thuộc như xử lý nền, thi công tường vây hay kết cấu ngầm, mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình đào hầm bằng máy TBM. Đây là điểm khác biệt quan trọng, bởi đào hầm bằng TBM không chỉ là bài toán kỹ thuật mà còn liên quan đến quản trị rủi ro tổng thể của dự án, từ áp lực đất, nước ngầm đến kiểm soát độ lún và an toàn công trình lân cận.

Quá trình tham gia này không phải là bước đi mang tính đột ngột, mà được tích lũy qua nhiều năm. Từ năm 2017, tại dự án Metro Line 1 TP.HCM (Bến Thành – Suối Tiên), FECON đã lần đầu tiếp cận và tham gia vận hành TBM ở 2 ống hầm dài khoảng 781 m từ Ga Ba Son đến Ga Nhà Hát Thành Phố và ngược lại. Dù quy mô còn hạn chế, đây là bước khởi đầu quan trọng, giúp đội ngũ kỹ sư làm quen với quy trình vận hành, kiểm soát thiết bị và phối hợp với các chuyên gia quốc tế trong kiểm soát ứng phó nền đất và nước ngầm. Song song với việc tham gia dự án, doanh nghiệp cũng đầu tư đáng kể cho đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu trong lĩnh vực địa kỹ thuật và công trình ngầm để chủ động nắm bắt mọi khía cạnh kỹ thuật từ thiết kế đến thi công và quan trắc trong suốt quá trình đào.

Thực tế cho thấy, năng lực trong lĩnh vực công trình ngầm không thể hình thành trong thời gian ngắn, mà đòi hỏi quá trình tích lũy liên tục qua từng dự án, từng điều kiện địa chất khác nhau. Mỗi công trình là một “bài toán riêng”, yêu cầu khả năng thích ứng và kiểm soát rủi ro ở mức cao. Việc tham gia sâu hơn vào các dự án Metro giúp doanh nghiệp trong nước dần hình thành năng lực thực chiến – sẵn sàng làm chủ công nghệ cho các dự án tiếp theo.

Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy phát triển hệ thống đường sắt đô thị tại các đô thị lớn, dư địa cho các nhà thầu trong nước được mở toang, đặc biệt là những nhà thầu thực chiến như FECON. Các dự án như Metro Line 2 TP HCM, Metro Line 5 Hà Nội, cùng với nhiều tuyến Metro mới, sẽ tạo thêm cơ hội để doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, từ khảo sát thiết kế, thi công bằng khiên đào TBM đến quan trắc thời gian thực để điền hành công tác đào một cách chuyên nghiệp.

Cơ hội chỉ thực sự chuyển hóa thành năng lực khi đi kèm với chiến lược tổng thể dài hạn. Việc làm chủ công nghệ thi công ngầm không chỉ phụ thuộc vào từng doanh nghiệp, mà cần sự hỗ trợ từ cơ chế chính sách của Nhà nước, đặc biệt trong việc thúc đẩy chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và giao nhiệm vụ cho doanh nghiệp nội tham gia vào các hạng mục cốt lõi của dự án.

Ở góc độ ngành, sự kết hợp giữa chính sách đột phá trong phát triển hạ tầng với định hướng nâng cao năng lực doanh nghiệp trong nước và kinh nghiệm tích lũy từ thực tiễn sẽ quyết định mức độ làm chủ lĩnh vực công trình ngầm của Việt Nam. Đây không chỉ là yêu cầu của riêng các dự án Metro, mà còn là một phần trong quá trình xây dựng năng lực cạnh tranh quốc gia cho phát triển hạ tầng đô thị hiện đại. Có nên chăng Bộ Xây Dựng và Chính phủ cần tập hợp các hiến kế của cộng đồng Doanh nghiệp và các chuyên gia để nhanh chóng có được các chính sách phù hợp nhất hiện thực hóa mục tiêu nội địa hóa ngành công nghiệp đường sắt đô thị của nước nhà.