Tự chủ kinh tế để nâng cao vị thế trong hội nhập

Nhân dịp 81 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9, phóng viên Báo Công Thương có cuộc trao đổi với PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, chuyên gia kinh tế và thương mại quốc tế, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân, về những nền tảng kinh tế được tạo dựng qua các thời kỳ, yêu cầu nâng cao năng lực tự chủ trong chặng đường phát triển mới.

Bốn nền tảng tạo sức bật cho giai đoạn phát triển mới

- Thưa ông, nhìn lại 81 năm kể từ Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9/1945, ông đánh giá thế nào về những nền tảng quan trọng mà Việt Nam đã tạo dựng trong phát triển kinh tế?

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng: Nhìn lại chặng đường 81 năm, đặc biệt quá trình đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế, có thể thấy Việt Nam đã tạo dựng được những nền tảng rất quan trọng cho giai đoạn phát triển mới. Theo tôi, có thể khái quát thành 4 nền tảng lớn.

Thứ nhất là nền tảng về sở hữu và phát triển các nguồn lực của nền kinh tế. Trong quá trình phát triển, Việt Nam từng bước hoàn thiện quan hệ sở hữu, huy động và phân bổ nguồn lực theo hướng phục vụ mục tiêu phát triển đất nước. Trong giai đoạn mới, nội hàm của vấn đề này cần tiếp tục được mở rộng theo hướng đặt con người vào vị trí chủ thể của quá trình phát triển. Điều đó có nghĩa, phát triển kinh tế không chỉ nhằm tạo ra quy mô tăng trưởng GDP lớn hơn mà còn phải tạo ra môi trường để con người phát huy năng lực sáng tạo, được thụ hưởng thành quả phát triển và có điều kiện phát triển toàn diện.

Thứ hai là vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế. Từ Nhà nước quản lý, chúng ta đang chuyển mạnh sang Nhà nước kiến tạo phát triển. Nhà nước không chỉ thực hiện chức năng quản lý mà còn phải kiến tạo môi trường, thể chế, điều kiện, nguồn lực và động lực để các chủ thể kinh tế phát triển. Đây là một chuyển biến rất quan trọng. Khi Nhà nước kiến tạo tốt, doanh nghiệp sẽ có không gian để sáng tạo, đầu tư và mở rộng sản xuất, còn thị trường sẽ có điều kiện vận hành hiệu quả hơn.

Thứ ba là sự phát triển mạnh mẽ của các thành phần kinh tế, đặc biệt là khu vực tư nhân. Trong nền kinh tế hiện đại, doanh nghiệp chính là lực lượng trực tiếp tạo ra giá trị. Nếu trước đây khu vực tư nhân được nhìn nhận chủ yếu như một bộ phận của nền kinh tế, thì hiện nay vai trò của khu vực này ngày càng được nâng cao. Trong tương lai, tôi cho rằng khu vực tư nhân sẽ tiếp tục trở thành một lực lượng đặc biệt quan trọng trong tạo việc làm, đổi mới sáng tạo, mở rộng thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thông qua pháp luật, chính sách và các công cụ điều tiết; còn doanh nghiệp là lực lượng trực tiếp tổ chức sản xuất, kinh doanh và tạo ra giá trị.

Thứ tư là hội nhập kinh tế quốc tế. Việt Nam đã chuyển từ một nền kinh tế tương đối khép kín sang một nền kinh tế có mức độ hội nhập rất sâu rộng, tham gia ngày càng nhiều vào chuỗi phân công lao động khu vực và toàn cầu. Đây là một nền tảng rất lớn. Hội nhập giúp Việt Nam mở rộng thị trường, thu hút vốn, tiếp nhận công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất và tạo ra nhiều cơ hội cho doanh nghiệp.

Bốn nền tảng này không phải những thành quả đã hoàn tất mà đang tiếp tục được phát triển theo yêu cầu mới. Giai đoạn tới đòi hỏi chúng ta phải nâng cao chất lượng của từng nền tảng, đặc biệt là chất lượng thể chế, doanh nghiệp, công nghệ và năng lực hội nhập.

- Những nền tảng đó đang được chuyển hóa như thế nào trong giai đoạn phát triển mới, thưa ông?

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng: Tôi cho rằng điểm đáng mừng là những nền tảng trước đây đang được nâng lên một tầm mới. Chẳng hạn, vai trò của con người ngày càng được nhấn mạnh. Nếu trước đây chúng ta quan tâm nhiều đến khai thác nguồn lực vật chất thì hiện nay phải coi tri thức, năng lực sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực là nguồn lực quan trọng nhất.

Tương tự, vai trò của Nhà nước cũng đang thay đổi theo hướng kiến tạo và phát triển. Nhà nước kiến tạo không chỉ tạo môi trường kinh doanh mà còn phải kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực, công nghệ và thị trường.

Khu vực doanh nghiệp cũng đang phát triển cả về lượng và chất. Việt Nam đã hình thành nhiều doanh nghiệp tư nhân có quy mô lớn, các tập đoàn kinh tế, doanh nghiệp công nghệ và hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Đây là lực lượng có thể đóng vai trò dẫn dắt trong giai đoạn tới.

Đặc biệt, hội nhập cũng đang chuyển từ mở cửa sang hội nhập sâu, toàn diện và chủ động hơn. Việt Nam không chỉ tham gia thị trường quốc tế mà còn phải nâng cao năng lực cạnh tranh để có vị thế tốt hơn trong các chuỗi giá trị.

Tự chủ là điều kiện để hội nhập sâu và hiệu quả hơn

- Trong bối cảnh Việt Nam hội nhập ngày càng sâu rộng, theo ông, cần hiểu “tự chủ kinh tế” như thế nào?

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng: Theo tôi, đây là vấn đề rất quan trọng. Tự chủ kinh tế trong điều kiện mới không có nghĩa là tự làm tất cả, càng không có nghĩa là khép kín nền kinh tế. Tự chủ là làm chủ những khâu cốt lõi và những yếu tố có tính quyết định trong quá trình phát triển. Trước đây, chúng ta có thể dựa nhiều hơn vào sự hỗ trợ từ các đối tác quốc tế để tiếp cận một số nguồn lực như vốn, công nghệ hay thị trường. Nhưng trong điều kiện hiện nay, khi nền kinh tế đã hội nhập sâu, yêu cầu đặt ra là phải từng bước làm chủ những năng lực nền tảng.

Tôi cho rằng có ít nhất 4 nội dung cần chú trọng. Một là tự chủ về công nghệ, nhất là công nghệ nguồn, công nghệ lõi và những công nghệ chiến lược. Hai là tự chủ về nguồn nhân lực, đặc biệt nguồn nhân lực chất lượng cao, có khả năng nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ. Ba là tự chủ về lực lượng doanh nghiệp, hình thành được những doanh nghiệp đủ sức tạo ra giá trị, dẫn dắt chuỗi cung ứng và cạnh tranh quốc tế. Bốn là tự chủ về mô hình phát triển, tức là có khả năng chủ động lựa chọn và điều chỉnh mô hình tăng trưởng phù hợp với điều kiện Việt Nam và xu thế thế giới. Tự chủ như vậy sẽ giúp chúng ta hội nhập tốt hơn. Khi có năng lực nội tại mạnh, chúng ta càng có khả năng tận dụng nguồn lực bên ngoài một cách hiệu quả.

- Như vậy, tự chủ không đối lập với hội nhập mà là điều kiện để hội nhập hiệu quả hơn, thưa ông?

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng: Chính xác. Tôi cho rằng đây là cách tiếp cận rất quan trọng. Việt Nam đã hội nhập sâu với thế giới. Chúng ta có nhiều hiệp định thương mại tự do, thị trường rộng mở và khả năng tiếp cận nhiều nguồn lực quốc tế. Vấn đề hiện nay không phải là có hội nhập hay không, mà là hội nhập như thế nào để Việt Nam tận dụng được nhiều hơn những lợi ích mà hội nhập mang lại.

Muốn vậy, doanh nghiệp Việt Nam phải đủ năng lực cạnh tranh. Ví dụ, chúng ta có thể có thị trường rộng, nhưng nếu doanh nghiệp Việt Nam không làm chủ được công nghệ, không có sản phẩm có giá trị gia tăng cao, không có thương hiệu thì phần giá trị thu được sẽ hạn chế. Vì vậy, tự chủ và hội nhập phải đi cùng nhau. Tự chủ để hội nhập chủ động; hội nhập để nâng cao năng lực tự chủ.

Xin cảm ơn ông!

Sau 81 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9, Việt Nam đang đứng trước cơ hội chuyển sang giai đoạn phát triển mới. Tự chủ kinh tế không phải khép mình, mà là làm chủ những khâu cốt lõi, phát huy nội lực và tận dụng hiệu quả nguồn lực quốc tế.