Trọng dụng nhân tài: Cần phát hiện sớm, đào tạo xuyên suốt, hệ sinh thái mở

Phát biểu khai mạc, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết: Thời gian qua, các Nghị quyết lớn có tính chất đột phá về khoa học công nghệ, giáo dục đào tạo như Nghị quyết 57-NQ/TW, Nghị quyết 71-NQ/TW ra đời và đi vào thực tiễn; Luật Giáo dục đại học số 125/2025/QH15 đã mở rộng không gian tự chủ, tạo hành lang pháp lý quan trọng để các cơ sở giáo dục đại học phát huy vai trò trung tâm trong hệ sinh thái tri thức; mở đường cho các trường đại học trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, hạt nhân của hệ sinh thái khoa học công nghệ; nơi hội tụ, bồi dưỡng và lan tỏa nhân tài.

Tuy nhiên, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Thảo cũng nhìn nhận, các chính sách phát hiện và bồi dưỡng nhân tài còn thiếu hệ thống và chưa liên tục; liên kết giữa đào tạo - nghiên cứu - sử dụng còn lỏng lẻo; chính sách đãi ngộ, môi trường làm việc và cơ hội phát triển chưa đủ sức cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa nhân lực chất lượng cao. Hiện tượng "chảy máu chất xám" và lãng phí nhân tài vẫn còn hiện hữu. Chúng ta cần có những nhà khoa học hàng đầu dẫn dắt các ngành công nghệ lõi, công nghệ mới nổi, năng lượng thế hệ mới...

Đề cập đến những giải pháp để đào tạo, trọng dụng tài năng, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học cho rằng, trước hết, cần xây dựng hệ thống phát hiện và nuôi dưỡng nhân tài sớm, liên thông, hình thành các "luồng đào tạo tinh hoa" xuyên suốt, có cơ chế tuyển chọn đặc biệt. Nhân tài không xuất hiện ngẫu nhiên mà cần được phát hiện từ sớm, được chăm lo, vun trồng, bồi dưỡng có hệ thống, từ phổ thông đến đại học và sau đại học.

Bên cạnh đó, cần đổi mới căn bản mô hình đào tạo tài năng, chuyển mạnh sang cá thể hóa học tập, đào tạo gắn với nghiên cứu, gắn với các phòng thí nghiệm trọng điểm và các nhóm nghiên cứu mạnh. Đồng thời, gắn chặt đào tạo với sử dụng nhân tài, đột phá về chính sách thu hút và trọng dụng nhân tài.

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Thảo cũng nhấn mạnh đến việc hình thành các chương trình quốc gia về phát triển nhân tài khoa học, trong đó Nhà nước đóng vai trò chăm lo, kiến tạo và dẫn dắt; thu hút các chuyên gia giỏi quốc tế đến Việt Nam. Mỗi cơ sở giáo dục đại học phải trở thành một "vườn ươm" thực thụ, nơi gieo mầm và nâng niu những khát vọng lớn; là "cực thu hút nhân tài"; đại học nghiên cứu và trung tâm đổi mới sáng tạo đạt chuẩn quốc tế, đủ sức cạnh tranh trong khu vực, trở thành nơi hội tụ nhân tài. Đầu tư cho nhân tài không chỉ là đầu tư cho giáo dục, mà là đầu tư cho tương lai của quốc gia. Một hệ thống giáo dục đại học mạnh sẽ không chỉ đào tạo ra người học giỏi, mà còn tạo ra những con người có khát vọng, bản lĩnh và năng lực dẫn dắt sự phát triển. Điểm nghẽn thể chế, hành lang pháp lý dần khơi thông, cùng với sự đồng hành của cộng đồng khoa học và doanh nghiệp, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng được một hệ sinh thái nhân tài khoa học đủ sức cạnh tranh trong khu vực và thế giới.

Ở góc độ cơ sở đào tạo, Giáo sư, Tiến sĩ Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ - Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, bên cạnh việc bảo đảm chất lượng đào tạo, các cơ sở giáo dục đại học phải là trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ. Đặc biệt, việc liên kết với doanh nghiệp và quốc tế có vai trò quan trọng trong việc tạo điều kiện để sinh viên tiếp cận những xu hướng công nghệ mới, từ đó chuẩn bị tốt hơn cho thị trường lao động toàn cầu, sẵn sàng đương đầu với mọi thách thức.

Với sinh viên tài năng, các em không chỉ tốt nghiệp với điểm số cao mà cần biết đem kiến thức, kỹ năng uyên bác của mình vào công việc. Tài năng phải được thể hiện thông qua các giá trị mang lại trong công việc, đương đầu với các nhiệm vụ thách thức cao, giữ vai trò đi đầu, dẫn dắt.

Về phía doanh nghiệp, theo Giáo sư, Tiến sĩ Chử Đức Trình, cần đầu tư xây dựng môi trường và văn hóa làm việc kiến tạo hơn, đổi mới sáng tạo hơn, tăng cường khả năng chiếm lĩnh thị trường thế giới thông qua giá trị cốt lõi của sản phẩm make in Vietnam.

Với lĩnh vực khoa học xã hội, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Thị Thu Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ: Trong làn sóng ưu tiên các ngành STEM, khoa học xã hội và nhân văn đang đứng trước yêu cầu tái định vị vai trò. Đây là lĩnh vực cung cấp hệ giá trị, chuẩn mực và tầm nhìn - những yếu tố ngày càng quan trọng trong bối cảnh thế giới số và trí tuệ nhân tạo làm gia tăng các vấn đề về văn hóa, bản sắc và quản trị con người. Do vậy, một điểm nhấn trong đào tạo hiện nay là chuyển từ tiếp cận đơn ngành sang liên ngành. Nhân lực khoa học xã hội và nhân văn không chỉ giỏi lý thuyết, mà phải có năng lực kiến tạo, kết nối xã hội, làm chủ truyền thông và giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Nhấn mạnh yếu tố ươm mầm tài năng từ cấp phổ thông, cô Trần Thùy Dương, Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông chuyên Hà Nội - Amsterdam cho rằng: Khái niệm nhân tài trong nhà trường đang dịch chuyển rõ rệt, nếu trước đây, học sinh giỏi thường được “đóng khung” trong các môn như Toán, Văn thì nay bức tranh đã rộng mở hơn. Một học sinh chuyên Toán không chỉ hướng tới các kỳ thi quốc tế, mà còn có thể tỏa sáng ở những lĩnh vực khác như robot, kỹ thuật, STEM... Điều quan trọng là thầy cô đã nhìn học sinh bằng “lăng kính mới” - không còn một chuẩn mực duy nhất, mà là sự ghi nhận đa dạng năng lực. Nhờ đó, mỗi học sinh đều có cơ hội được xem là “tài năng” theo cách riêng. Một điểm nhấn khác trong hành trình nuôi dưỡng nhân tài là hệ sinh thái câu lạc bộ. Đây là nơi học sinh được “cháy” với đam mê, phát triển năng lực mà không bị áp lực điểm số.

Tuy nhiên, theo cô Trần Thùy Dương, để nuôi dưỡng những “hạt giống tốt”, nhà trường cần nhiều hơn đội ngũ giáo viên giỏi, hoàn thiện cơ sở vật chất, hạ tầng học tập để tạo điều kiện cho học sinh phát triển toàn diện, đúng với tinh thần đào tạo nhân tài trong kỷ nguyên mới./.

Việt Hà