Chuyện người Xơ Đăng tạo sinh kế, dìu nhau thoát nghèo dưới tán rừng già

Từ 100 gốc giống ban đầu đến hành trình tạo sinh kế tiền tỉ dưới tán rừng già

Nằm nép mình dưới đỉnh Ngọc Linh mây phủ quanh năm, xã Trà Linh vốn là một trong những địa bàn vùng cao đặc biệt khó khăn. Toàn xã có gần 6.800 nhân khẩu, đa số là đồng bào dân tộc thiểu số Xơ Đăng, với tỉ lệ hộ nghèo từng chiếm hơn 22%.

Mảnh đất này lại là chiếc nôi của sâm Ngọc Linh - loài thảo dược bản địa quý hiếm, là “quốc bảo” với giá trị kinh tế đặc biệt cao. Thế nhưng, trong một thời gian dài, cây sâm vẫn là giấc mơ xa vời đối với số đông người nghèo, nhất là lực lượng thanh niên trẻ tuổi. Để gây dựng một vườn sâm, người trồng cần một lượng vốn không hề nhỏ để mua con giống, trong khi mỗi hạt giống hay cây con đều có giá tiền triệu. Đa số thanh niên trong xã lúc bấy giờ thiếu vốn, thiếu đất canh tác độc lập, lại thiếu cả kỹ thuật chăm sóc khoa học. Hệ quả là nhiều người trẻ quanh năm chỉ biết làm thuê bấp bênh hoặc quẩn quanh trong cái đói, cái nghèo.

Chứng kiến thực trạng đoàn viên thanh niên địa phương loay hoay tìm hướng lập thân, lập nghiệp, anh Hồ Văn Dấu – Bí thư Đoàn xã Trà Linh luôn trăn trở: Làm sao để biến lợi thế tài nguyên bản địa thành sinh kế dài hơi cho thế hệ trẻ? Làm sao để người nghèo không đứng ngoài “cuộc đổi đời” từ cây sâm Ngọc Linh?

Năm 2019, từ những đúc kết thực tiễn sau nhiều năm gắn bó với công tác Đoàn và phong trào thanh niên vùng cao, anh Dấu đã nảy ra một ý tưởng táo bạo: Thành lập mô hình trồng sâm tập thể mang tên “Vườn sâm kết đoàn”. Bắt đầu từ Chi đoàn thôn 3, mô hình được thí điểm với sự tham gia của 22 đoàn viên thanh niên có hoàn cảnh khó khăn nhưng chung khát vọng vươn lên.

Vấn đề nan giải nhất khi bắt tay thực hiện là vốn và giống. Ở thời điểm xuất phát điểm gần như bằng không, anh Hồ Văn Dấu đã tiên phong trích từ vườn ươm gia đình 100 gốc sâm giống để góp làm vốn ban đầu cho tập thể.

Không để sự thiếu thốn cản bước, phương châm “Ai có gốc góp gốc, ai có hạt góp hạt, ai có công góp công” được thống nhất triển khai. Những hộ có ít cây con thì góp cây, hộ có hạt sâm thì góp hạt để ươm, còn đa phần những thanh niên nghèo không có tài sản đối ứng thì góp chính sức lao động, mồ hôi và tâm huyết của mình.

Để giải quyết bài toán thiếu giống gieo trồng hằng năm (ước tính mỗi mùa cần khoảng 2 lon hạt để mở rộng diện tích), anh Dấu đã chủ động kết nối với các gia đình, chủ trang trại có diện tích trồng sâm lớn trên địa bàn. Thay vì nhận tiền công bằng tiền mặt khi đi làm thuê, các đoàn viên thanh niên xin được trả công bằng hạt giống hoặc cây giống sâm con để mang về gây dựng cho “Vườn sâm kết đoàn”. Cách làm linh hoạt, giàu tính sáng tạo này không chỉ giúp đoàn viên vừa có thêm thu nhập trang trải đời sống trước mắt, mà còn từng bước tích lũy được nguồn giống quý cho vườn sâm chung.

Song song đó, để mở rộng quy mô, tổ chức Đoàn xã đã đồng hành hướng dẫn từng hộ thanh niên làm thủ tục, tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội. Có vốn trong tay, cộng thêm sự hỗ trợ kỹ thuật lẫn nhau, các đoàn viên tự tin đầu tư thêm cây giống, mở rộng diện tích canh tác dưới tán rừng nguyên sinh.

Giữ mầm xanh trước phong ba và tình người dưới tán rừng

Trồng được cây sâm xuống lòng đất mẹ mới chỉ là bước khởi đầu; bảo vệ và nuôi dưỡng cây sống sót qua từng mùa mưa nắng lại là một cuộc chiến dai dẳng. Đỉnh Ngọc Linh vốn có khí hậu khắc nghiệt với những đợt bão lụt xối xả, mưa đá và sương muối buốt giá. Chưa kể, các loài động vật hoang dã như chuột núi, chim trời và côn trùng luôn rình rập cắn phá củ non, mầm lá.

Anh Hồ Văn Dấu chia sẻ: “Việc chăm sóc và bảo vệ vườn sâm đòi hỏi sự tỉ mỉ, công phu và kỷ luật thép. Anh em đoàn viên phân chia lịch trực luân phiên 24/24 giờ để tuần tra, cắm trại canh giữ giữa rừng sâu. Chúng tôi vừa làm, vừa tự tìm tòi, học hỏi từ các nghệ nhân cao tuổi và chia sẻ cho nhau từng kỹ thuật nhỏ: từ cách làm rào chắn sinh học, bẫy chuột an toàn, đến cách ủ lá mùn giữ ẩm cho cây phát triển”.

Chính quy chế hoạt động nghiêm ngặt nhưng thấu tình đạt lý đã gắn kết các thành viên lại với nhau. Nguyên tắc “lá rách ít đùm lá rách nhiều” luôn được đặt lên hàng đầu. Một trong những câu chuyện cảm động nhất của mô hình là trường hợp của chị Hồ Thị Huân.

Chị Huân bị khuyết tật vận động từ nhỏ, đi lại khó khăn, thuộc diện hộ nghèo đặc biệt của xã. Hiểu rõ hoàn cảnh ngặt nghèo của chị, Đoàn xã Trà Linh đã nhận đỡ đầu, trao tặng chị 100 gốc sâm Ngọc Linh giống. Biết chị không đủ sức khỏe để phát quang hay leo dốc chăm sóc vườn, các đoàn viên thanh niên trong chi đoàn đã thay nhau hỗ trợ ngày công, giúp chị làm đất, dựng rào và bảo vệ diện tích sâm riêng. Nhờ sự cưu mang của tập thể, từ chỗ phụ thuộc hoàn toàn vào gia đình, chị Huân nay đã có nguồn sinh kế ổn định, tự chủ được cuộc sống.

Quả ngọt tiền tỉ và giá trị cộng đồng bền vững

Sau 7 năm kiên trì bám rừng, những giọt mồ hôi rơi trên sườn núi lạnh buốt đã kết tinh thành quả ngọt. Từ 100 gốc sâm ban đầu, đến nay mô hình đã phát triển thành 3 “Vườn sâm kết đoàn” với quy mô hơn 1.000 gốc sâm có độ tuổi từ 1 đến 5 năm, canh tác trên diện tích khoảng 2 ha đất dịch vụ thuê môi trường rừng. Số lượng đoàn viên thanh niên tham gia mô hình đã tăng lên hơn 50 người.

Theo tính toán thực tế, nếu tính trung bình mỗi gốc sâm sau 5 năm tuổi có giá trị khoảng 1 triệu đồng, thì tổng tài sản của các “Vườn sâm kết đoàn” hiện đạt mốc xấp xỉ 1 tỉ đồng. Không chỉ sở hữu củ thương phẩm, hằng năm, việc thu hoạch hạt giống từ những cây sâm 3 tuổi trở lên còn mang về nguồn thu từ 50 đến 100 triệu đồng. Nhờ vậy, hầu hết các hộ đoàn viên tham gia ban đầu đã chính thức thoát nghèo, nhiều hộ có thu nhập khá, mua sắm được tiện nghi sinh hoạt và tái đầu tư vào sản xuất. Đáng chú ý, tỉ lệ hộ nghèo chung của toàn xã Trà Linh đã giảm khoảng 35% so với năm 2019 - một kết quả ấn tượng có sự đóng góp rõ nét từ sức trẻ và mô hình kinh tế tập thể này.

Điều đáng quý hơn cả là “Vườn sâm kết đoàn” không chỉ phục vụ lợi ích kinh tế đơn thuần mà còn lan tỏa giá trị nhân văn sâu sắc. Hằng năm, từ nguồn sâm thương phẩm bán ra, Đoàn xã trích lại một nguồn quỹ ổn định khoảng 30 – 40 triệu đồng. Nguồn kinh phí này được sử dụng để tổ chức các chương trình an sinh xã hội tại bản làng: thăm hỏi, tặng quà các gia đình thương binh, liệt sĩ, người có công với cách mạng; đỡ đầu trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn và động viên thanh niên lên đường nhập ngũ bảo vệ Tổ quốc.

Sự thành công của “Vườn sâm kết đoàn” đã chứng minh một chân lý mộc mạc: Người nghèo hoàn toàn có thể làm chủ những mô hình kinh tế giá trị cao nếu có phương thức tổ chức lao động hợp lý, biết tương trợ lẫn nhau và phát huy được tiềm năng bản địa. Mô hình này còn mở ra giải pháp kép: vừa phát triển kinh tế, vừa giữ gìn tài nguyên thiên nhiên, bởi cây sâm Ngọc Linh chỉ có thể sinh trưởng tốt dưới tán rừng nguyên sinh được bảo tồn nghiêm ngặt.

Bí thư Đoàn xã Hồ Văn Dấu khẳng định: “Thời gian tới, chúng tôi xác định tiếp tục duy trì, củng cố chất lượng các vườn sâm hiện có, đồng thời nghiên cứu nhân rộng mô hình ra các thôn nóc khác. Bên cạnh sâm Ngọc Linh, tổ chức Đoàn sẽ hướng dẫn đoàn viên phát triển thêm các loại cây dược liệu bản địa dưới tán rừng, xây dựng chuỗi sản phẩm mang tính bền vững”.

Giữa đại ngàn bao la, những chồi sâm Ngọc Linh vẫn đang âm thầm đâm chồi, nảy lộc. Bằng tinh thần lao động bền bỉ, tính kỷ luật và tình đoàn kết sắt son, tuổi trẻ Xơ Đăng nơi mảnh đất Trà Linh đã và đang khẳng định khát vọng vươn lên làm giàu chính đáng trên chính quê hương mình, vẽ nên bức tranh no ấm, đổi mới cho bản làng vùng cao.