Điểm nóng xung đột ngày 14-1: Vụ "ly hôn" rung chuyển Trung Đông

Ngày 2-12-2025, lực lượng STC - một nhánh của Phong trào miền Nam được UAE ủng hộ - đã mở cuộc tấn công chớp nhoáng, chiếm quyền kiểm soát toàn bộ 8 tỉnh từng thuộc về Nam Yemen trước đây. Trong phút chốc, dường như UAE thành công vẽ lại bản đồ khu vực sau hơn một thập niên nội chiến đẫm máu.

Thế nhưng, chiến thắng ngắn chẳng tày gang. Chỉ hai tuần sau, Ả Rập Saudi can thiệp quân sự quyết liệt, buộc phe ly khai rút lui nhanh chóng như lúc họ tiến quân. Sự kiện này đã đẩy mối quan hệ giữa hai cường quốc hàng đầu vùng Vịnh rơi vào khủng hoảng.

Trong suốt nhiều năm qua, Ả Rập Saudi và UAE đã cùng nhau tái định hình bán đảo Ả Rập từ một vùng địa chính trị lạc hậu thành cường quốc toàn cầu. Chỉ trong vài tuần, mối quan hệ song phương quan trọng nhất Trung Đông tan nát, có khả năng dẫn tới hệ quả nghiêm trọng lan rộng ra bên ngoài khu vực.

“Một cuộc ly hôn công khai. Mọi chuyện trở nên rất tồi tệ” - ông Mohammed al-Basha, nhà phân tích về Trung Đông tại Mỹ, cho biết.

Hai người cùng mang họ Mohammed là tâm điểm chú ý trong mối quan hệ phức tạp này: Thái tử Ả Rập Saudi Mohammed bin Salman (MBS) và Tổng thống UAE Sheikh Mohammed bin Zayed (MBZ). 

Ban đầu, ông MBZ đóng vai trò là người cố vấn cho ông MBS, đánh bóng danh tiếng của vị thái tử ở Washington và cùng thúc đẩy cách hiểu hiện đại hơn về Hồi giáo. Họ cũng cô lập Qatar và chống Iran, tái định hình khu vực theo cách riêng của họ.

Tuy nhiên, căng thẳng dần xuất hiện đằng sau vẻ ngoài thân thiết, theo báo Telegraph. Hợp tác dần nhường chỗ cho cạnh tranh khi Ả Rập Saudi gây sức ép lên các công ty nước ngoài, yêu cầu họ di dời trụ sở khu vực từ Dubai đến Riyadh để biến nơi này thành trung tâm kinh doanh toàn cầu.

Ả Rập Saudi cũng khó chịu với chính sách đối ngoại “đơn phương” của UAE. Ả Rập Saudi phàn nàn UAE làm suy yếu đoàn kết vùng Vịnh khi khôi phục quan hệ với cựu Tổng thống Syria Bashar al-Assad, bình thường hóa quan hệ với Israel và liên minh năng lượng với Nga.

Những hằn học này lan xuyên biên giới. Ả Rập Saudi và UAE cùng nhau can thiệp với nội chiến ở Yemen năm 2015 để ngăn chặn nước này rơi vào tầm ảnh hưởng của phong trào Houthi do Iran hậu thuẫn. Tuy nhiên, liên minh chống Iran này tự quay lưng với nhau, khi hai nước ủng hộ các phe phái đối địch.

Mục tiêu của hai nước vốn khác biệt ngay từ đầu. Trong khi Ả Rập Saudi tập trung vào miền Bắc Yemen và an ninh biên giới, UAE lại chú trọng vào cảng biển và tuyến đường hàng hải ở miền Nam. Các phe phái, thay vì nhắm vào Houthi, lại chĩa súng vào nhau.

Sau vụ việc cuối năm 2025, giữa lúc quyết tâm đoàn kết mặt trận chống Houthi đang bị chia rẽ, Ả Rập Saudi triệu tập lãnh đạo STC đến Riyadh. Tuy nhiên, hy vọng tháo nút thắt đã tan thành mây khói sau khi Ả Rập Saudi cáo buộc UAE lén lút đưa thủ lĩnh STC Aidarous al-Zubaidi ra khỏi nước và cho phép ông tị nạn ở Abu Dhabi. Ả Rập Saudi muốn đưa Zubaidi ra tòa với tội danh phản quốc và ép phong trào này giải thể. Vụ việc đã đẩy mối quan hệ giữa Ả Rập Saudi và UAE xuống mức thấp nhất.

Lý do UAE mạo hiểm khiêu khích Ả Rập Saudi vẫn chưa rõ ràng. Giới phân tích cho rằng Ả Rập Saudi có thể đã tính toán sai, đánh cược Riyadh đã mất hứng thú với Yemen khi theo đuổi một chính sách hòa giải khu vực rộng lớn hơn.

UAE nhanh chóng xoa dịu khủng hoảng trước mắt bằng cách rút quân trong vòng 48 giờ. Dẫu vậy, giới phân tích cho rằng hai nước vốn bất đồng về nội chiến ở Sudan, và sự rạn nứt này có thể khiến Trung Đông bất ổn, gây xáo trộn thị trường dầu mỏ và làm giới đầu tư lo lắng.

Trong khi đó, nội bộ Yemen cũng bị ảnh hưởng, khi các nhánh của al-Qaeda có thể hưởng lợi từ tình trạng hỗn loạn mới. Lực lượng đặc nhiệm của UAE - gần đây rút quân trước áp lực của Ả Rập Saudi - dẫn đầu nỗ lực khu vực chống lại các phần tử khủng bố cùng với Anh và Mỹ.

Các khu vực hai quốc gia trước đây hợp tác, hoặc ít nhất tránh đối đầu, có thể trở thành chiến trường mới trên khắp Trung Đông và xa hơn nữa.

“Mọi thứ sẽ lan sang Libya, Syria, Lebanon, Palestine. Hậu quả sẽ xuất hiện trên biển, trong thương mại, trong chiến dịch chống al-Qaeda, trong vấn đề di cư. Một bức tranh đáng lo ngại” - ông Farea Al-Muslimi - nhà nghiên cứu tại Chatham House - nhận định.

Còn ông Basha cho rằng ngay cả khi vấn đề Yemen dịu lại, mặt trận Sudan, Somalia và Libya khó chứng kiến diễn biến tương tự. “Ả Rập Saudi có thể hung hăng hơn với UAE. Họ sẽ nhắm vào mạng lưới khu vực của UAE” - ông nói.