Tháo gỡ 3 vấn đề then chốt, mở ‘chìa khóa vạn năng’ cho ngành dầu khí – năng lượng

Hóa giải ‘7 thách thức lớn’ để bứt phá

Việt Nam đang đứng trước những thách thức lớn về đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc với mục tiêu tăng trưởng hai con số giai đoạn tới. Đồng thời, chúng ta phải bảo đảm chuyển dịch năng lượng công bằng, thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính và trung hòa carbon vào năm 2050. Để đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng và an ninh, ngành năng lượng được xác định phải “đi trước một bước”.

Thời gian qua, Đảng, Quốc hội và Chính phủ đã ban hành hàng loạt văn bản chỉ đạo nhằm định hướng, tháo gỡ khó khăn vướng mắc. Vai trò của ngành năng lượng Việt Nam là phải hiện thực hóa được các định hướng lớn này thành chương trình, kế hoạch cụ thể và khả thi. Muốn tăng tốc phát triển, ngành năng lượng nói chung và ngành dầu khí nói riêng buộc phải vượt qua những khó khăn đang gặp phải.

Phát biểu tại Diễn đàn Dầu khí - Năng lượng thường niên năm 2026, ông Trần Thanh Tùng - Phó Vụ trưởng Vụ Dầu khí và Than (Bộ Công Thương) đã chỉ rõ 7 thách thức lớn trong quá trình hiện thực hóa các chỉ đạo đối với lĩnh vực dầu khí - năng lượng.

Trước hết, đó là về hoàn thiện thể chế và "điểm nghẽn" pháp lý. Mặc dù Luật Dầu khí năm 2022 và Luật Điện lực năm 2024 đã tạo ra khung pháp lý tiến bộ, tăng cường phân cấp phân quyền, nhưng thực tiễn thi hành cho thấy vẫn cần phải tiếp tục nâng cấp, bổ sung để đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới.

Cùng với đó, pháp luật hiện hành vẫn thiếu các cơ chế ưu đãi để thu hút nhà đầu tư tham gia vào các lĩnh vực năng lượng mới như: điện gió ngoài khơi, hydrogen xanh, amonia xanh, thu giữ và lưu trữ carbon (CCS/CCUS). Một số quy định giữa Luật Đầu tư, Luật Quy hoạch, Luật Đấu thầu, Luật Biển, Luật Tài nguyên môi trường biển và hải đảo còn chưa đồng bộ. Việc sửa đổi thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế carbon và các cơ chế khuyến khích đầu tư cho năng lượng sạch mới chỉ đang bắt đầu triển khai.

Thách thức thứ hai, đó là, áp lực chuyển dịch năng lượng và cam kết Net Zero. Việc thực hiện cam kết đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 (COP26) tạo ra sức ép lớn về việc thay đổi mô hình tăng trưởng.

“Thiếu nguồn lực tài chính để triển khai các dự án năng lượng mới, các dự án năng lượng xanh, thân thiện với môi trường. Việc đầu tư vào các dự án năng lượng sạch đòi hỏi chi phí ban đầu rất lớn, đặc biệt đối với các công nghệ hiện đại như điện gió ngoài khơi và sản xuất hydro xanh, amoniac xanh… Trong khi đó, các doanh nghiệp năng lượng vẫn gặp hạn chế trong việc tiếp cận các nguồn vốn từ tổ chức tài chính trong và ngoài nước để thực hiện các dự án này do tính khả thi về phương án thu xếp vốn và hiệu quả của dự án”- ông Vũ Thanh Tùng nhấn mạnh.

Thách thức thứ ba, ngành dầu khí và năng lượng đang gặp phải đó là sự biến động của thị trường năng lượng thế giới.

Thứ tư, xây dựng cơ chế giá năng lượng theo thị trường nhưng vẫn đảm bảo sức chịu đựng của nền kinh tế. Hiện nay, chính sách giá năng lượng vẫn còn những bất cập, chưa hoàn toàn phù hợp với cơ chế thị trường và còn tình trạng bù chéo và hòa trộn giá điện giữa các nhóm khách hàng.

Thứ năm, nhu cầu về năng lượng tăng cao đối diện với nguồn tài nguyên, năng lượng sơ cấp suy giảm. Thách thức lớn nhất hiện nay là sự mâu thuẫn giữa nhu cầu năng lượng phục vụ phát triển kinh tế (dự kiến tăng trưởng liên tục trên 10% trong giai đoạn tới) và thực trạng nguồn cung nội địa bị suy giảm…

Thứ sáu, tính khả dụng và sự đồng bộ của hạ tầng năng lượng. Hệ thống hạ tầng năng lượng hiện tại vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển nhanh và bền vững. Cơ sở hạ tầng ngành năng lượng còn thiếu và chưa đồng bộ; hệ thống điều độ điện chưa đủ thông minh; lưới điện chưa kết nối hiệu quả với các nguồn năng lượng tái tạo và các dự án nguồn điện lớn. Đặc biệt, việc thiếu các trung tâm năng lượng tích hợp (như các kho cảng LNG, hệ thống dự trữ chiến lược) và hạ tầng truyền tải điện xuyên vùng đang là những "điểm nghẽn" làm chậm tiến độ các dự án năng lượng trọng điểm theo Quy hoạch điện VIII.

Thứ bảy, năng lực tự chủ và nội địa hóa còn yếu. Hiện nay tỷ lệ nội địa hóa đối với các thiết bị quan trọng trong ngành năng lượng vẫn chưa cao, chủ yếu là gia công chế tạo, xây lắp.

Mặc dù vậy, theo ông Vũ Thanh Tùng, những thách thức đối với lĩnh vực năng lượng nói riêng và dầu khí nói chung khi hiện thực hóa các nghị quyết của Đảng, Quốc hội và Chính phủ dù rất lớn nhưng cũng chính là động lực để ngành năng lượng Việt Nam chuyển mình, bứt phá phát triển ngang tầm khu vực và thế giới.

Mở ‘chìa khóa vạn năng’ bằng tư duy hiện đại

Nhìn lại bức tranh toàn cảnh, có thể thấy lĩnh vực dầu khí - năng lượng Việt Nam đang đứng trước một "ngã rẽ" lịch sử. Quá trình hiện thực hóa các Nghị quyết không chỉ đơn thuần là việc triển khai các con số chỉ tiêu, mà là một cuộc cải cách sâu rộng để đưa ngành năng lượng thực sự trở thành nền tảng vững chắc cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế "hai con số" trong kỷ nguyên mới.

Chính vì vậy, ông Tùng cho rằng, hiện có ba nhóm vấn đề then chốt cần được đồng thuận và hành động quyết liệt trong thời gian tới:

Thứ nhất, đột phá về thể chế là "chìa khóa" vạn năng. Chúng ta không thể giải quyết các bài toán hiện đại bằng những tư duy cũ. Việc xây dựng dự án Luật Dầu khí (sửa đổi) thay thế Luật Dầu khí năm 2022, Luật Sửa đổi, bổ sung Luật Điện lực năm 2024 là yêu cầu cần thiết và cấp bách để đơn giản hóa thủ tục, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền tối đa cho cấp thực thi như Petrovietnam, EVN và các địa phương. “Thể chế phải thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh, giúp khơi thông các 'điểm nghẽn' pháp lý để thu hút đầu tư vào các dự án năng lượng và thúc đẩy các loại hình năng lượng mới” - ông Vũ Thanh Tùng nhấn mạnh.

Thứ hai, tự chủ năng lượng gắn liền với tăng cường năng lực nội tại của ngành. Để đối phó với nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, chúng ta không còn con đường nào khác ngoài việc đa dạng hóa nguồn cung và loại hình năng lượng, đồng thời nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, làm chủ công nghệ sản xuất, chế tạo thiết bị và khai thác. Tăng cường khai thác tận thu các nguồn năng lượng hóa thạch truyền thống, kết hợp với phát triển các nguồn năng lượng mới, năng lượng tái tạo sẽ giúp Việt Nam giảm tỷ lệ nhập khẩu. Bên cạnh đó, việc xây dựng các tập đoàn công nghiệp năng lượng trong nước có đủ năng lực làm tổng thầu EPC cho các dự án quy mô lớn chính là giải pháp căn cơ để bảo đảm hoàn thành đúng tiến độ các dự án năng lượng trọng điểm quốc gia trong mọi tình huống.

Thứ ba, ngành năng lượng phải thực hiện tốt sứ mệnh "đi trước một bước" nhưng phải đảm bảo giá năng lượng phù hợp với sức chịu đựng của nền kinh tế thông qua cơ chế thị trường minh bạch, không bù chéo. Đồng thời, cần tận dụng tối đa hạ tầng năng lượng sẵn có để chuyển dịch sang các nguồn năng lượng xanh trong tương lai như hydrogen, điện gió ngoài khơi và công nghệ thu giữ carbon (CCS/CCUS), biến thách thức phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) thành cơ hội phát triển công nghiệp năng lượng mới.

Thách thức trước mắt là vô cùng lớn khi nguồn tài nguyên truyền thống đang suy giảm và áp lực thị trường thế giới biến động không ngừng, năng lượng truyền thống vẫn mang tính chủ đạo cung cấp năng lượng sơ cấp đến năm 2050. Tuy nhiên, với truyền thống của những người đi tìm lửa và sự chỉ đạo sát sao, tin tưởng rằng ngành dầu khí - năng lượng sẽ vượt qua "điểm nghẽn", bứt phá mạnh mẽ để đóng góp xứng đáng vào một Việt Nam hùng cường và thịnh vượng.