Bài 1: Từ quốc gia dầu mỏ đến tư duy mới về an ninh năng lượng

Tuy nhiên, Azerbaijan hôm nay không chỉ được nhắc đến với dầu khí hay các tuyến đường ống khí đốt. Một trong những thông điệp nổi bật tại Baku Summer Energy School 2026 là an ninh năng lượng (Energy Security) đang trở lại vị trí trung tâm trong hoạch định chính sách năng lượng toàn cầu. Từ địa chính trị năng lượng, chuyển dịch năng lượng, hydrogen, điện gió ngoài khơi, tài chính xanh, các hành lang năng lượng đến chiến lược của các doanh nghiệp năng lượng quốc gia, nhiều chuyên đề và phiên thảo luận, dù tiếp cận từ những góc độ khác nhau, đều gợi mở một câu hỏi chung: làm thế nào để bảo đảm an ninh năng lượng trong một thế giới ngày càng nhiều bất định?

Thông điệp đó cũng phản ánh một bước chuyển quan trọng trong tư duy năng lượng toàn cầu. Nếu trước đây, chuyển dịch năng lượng chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ giảm phát thải và phát triển các nguồn năng lượng sạch, thì những biến động địa chính trị trong những năm gần đây, đặc biệt là cuộc khủng hoảng năng lượng tại châu Âu từ năm 2022, cho thấy quá trình chuyển dịch chỉ có thể bền vững khi đồng thời bảo đảm an ninh nguồn cung, khả năng chi trả, năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và mục tiêu giảm phát thải. Nói cách khác, an ninh năng lượng không còn chỉ là một mục tiêu song hành, mà ngày càng trở thành nền tảng của quá trình chuyển dịch năng lượng.

Trong bối cảnh đó, Azerbaijan nổi lên như một trường hợp nghiên cứu đáng chú ý về cách một quốc gia giàu tài nguyên dầu khí đang thích ứng với những thay đổi của hệ thống năng lượng toàn cầu. Dầu khí vẫn là trụ cột của nền kinh tế, nhưng song song với đó, quốc gia này đang từng bước phát triển các nguồn năng lượng tái tạo, các công nghệ carbon thấp và tăng cường kết nối năng lượng khu vực. Những định hướng này phản ánh nỗ lực xây dựng một hệ thống năng lượng đa dạng hơn, linh hoạt hơn và có khả năng thích ứng tốt hơn trước những biến động của thị trường năng lượng thế giới.

Điểm đáng chú ý không nằm ở việc Azerbaijan lựa chọn giữa dầu khí và năng lượng tái tạo, mà ở cách quốc gia này kết hợp các nguồn năng lượng truyền thống với các lĩnh vực năng lượng mới trong một chiến lược phát triển thống nhất. Trong cách tiếp cận đó, dầu khí tiếp tục giữ vai trò bảo đảm an ninh năng lượng và tạo nguồn lực cho đầu tư, trong khi các nguồn năng lượng mới được phát triển từng bước nhằm nâng cao tính đa dạng, khả năng chống chịu và tính bền vững của toàn bộ hệ thống năng lượng. Chính cách tiếp cận này đã khiến Azerbaijan trở thành một trường hợp nghiên cứu đáng tham khảo, qua đó gợi mở một số suy nghĩ đối với Việt Nam trong quá trình bảo đảm an ninh năng lượng và thúc đẩy chuyển dịch năng lượng.

Các công trình khai thác dầu khí ngoài khơi biển Caspi là nền tảng quan trọng của ngành năng lượng Azerbaijan, đồng thời tạo nguồn lực cho quá trình chuyển dịch năng lượng của quốc gia này. Ảnh: SOCAR.

Khi an ninh năng lượng trở lại vị trí trung tâm

Nếu như trước năm 2022, các diễn đàn năng lượng quốc tế chủ yếu tập trung vào giảm phát thải khí nhà kính, trung hòa carbon (Net Zero) và phát triển năng lượng tái tạo, thì sau cuộc khủng hoảng năng lượng tại châu Âu, một khái niệm đã trở lại vị trí trung tâm trong hoạch định chính sách năng lượng: an ninh năng lượng (Energy Security).

Cuộc xung đột Nga - Ukraine cùng những biến động trên thị trường năng lượng cho thấy năng lượng không chỉ là một loại hàng hóa, mà còn là vấn đề chiến lược gắn chặt với địa chính trị, an ninh quốc gia và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Khi nguồn cung khí đốt từ Nga bị gián đoạn, giá khí đốt và điện tại châu Âu tăng mạnh, nhiều ngành công nghiệp buộc phải cắt giảm sản xuất, trong khi các chính phủ phải triển khai những gói hỗ trợ quy mô lớn nhằm giảm tác động đối với doanh nghiệp và người dân. Thực tiễn đó cho thấy một hệ thống năng lượng nếu chỉ theo đuổi mục tiêu giảm phát thải mà thiếu khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài sẽ phải trả giá rất lớn về kinh tế và xã hội.

Đây cũng là một trong những nội dung được đề cập nổi bật tại Baku Summer Energy School 2026. Qua nhiều chuyên đề và phiên thảo luận, có thể thấy sau năm 2022, tư duy hoạch định chính sách năng lượng đã có sự điều chỉnh đáng kể. Nếu trước đây chính sách năng lượng thường được nhìn nhận qua ba trụ cột gồm an ninh nguồn cung (Security of Supply), khả năng chi trả (Affordability) và phát triển bền vững (Sustainability), thì ngày càng có nhiều quan điểm cho rằng năng lực cạnh tranh của nền kinh tế (Competitiveness) cần được xem như một yếu tố không thể tách rời. Từ cách tiếp cận Energy Trilemma, nhiều chuyên gia và tổ chức quốc tế đã đề cập tới tư duy Energy Quadrilemma, nhấn mạnh yêu cầu cân bằng đồng thời giữa bốn mục tiêu này. Điều đó phản ánh thực tế rằng nếu chi phí năng lượng quá cao hoặc nguồn cung thiếu ổn định, nền kinh tế sẽ suy giảm năng lực cạnh tranh và quá trình chuyển dịch năng lượng khó có thể duy trì trong dài hạn.

Một điểm đáng chú ý là châu Âu không thay đổi đích đến, mà điều chỉnh cách tiếp cận. Mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050 và Thỏa thuận Xanh châu Âu (European Green Deal) vẫn được duy trì, nhưng lộ trình thực hiện trở nên thực tế và linh hoạt hơn. Khí thiên nhiên tiếp tục được xem là nhiên liệu chuyển tiếp tại nhiều quốc gia; thị trường LNG được mở rộng; các tuyến kết nối hạ tầng xuyên biên giới được tăng cường; đồng thời năng lực dự trữ và đa dạng hóa nguồn cung được ưu tiên song song với phát triển điện gió, điện mặt trời, hydrogen, lưu trữ năng lượng và hiện đại hóa lưới điện.

Quan trọng hơn, chiến lược của Liên minh châu Âu không nhằm thay thế một nguồn phụ thuộc bằng một nguồn phụ thuộc khác, mà hướng tới xây dựng một hệ thống cung ứng đa dạng và linh hoạt hơn thông qua mở rộng nhập khẩu LNG, tăng cường kết nối hạ tầng và phát triển mạng lưới các đối tác năng lượng tin cậy (trusted energy partners). Trong bối cảnh đó, Azerbaijan nổi lên như một trong những đối tác quan trọng của châu Âu thông qua Hành lang Khí đốt phía Nam (Southern Gas Corridor), góp phần đa dạng hóa nguồn cung khí thiên nhiên cho khu vực.

Sau năm 2022, chuyển dịch năng lượng không còn chỉ là câu chuyện giảm phát thải, mà trở thành bài toán cân bằng giữa an ninh nguồn cung, khả năng chi trả, năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững. Đây cũng là một trong những bài học lớn được gợi mở từ Baku Summer Energy School 2026: một hệ thống năng lượng chỉ thực sự bền vững khi có khả năng đáp ứng đồng thời cả bốn yêu cầu đó.

Hành lang Khí đốt phía Nam (Southern Gas Corridor) đưa khí thiên nhiên từ biển Caspi tới châu Âu, góp phần đa dạng hóa nguồn cung năng lượng cho khu vực.

Azerbaijan trước bài toán mới

Đối với Azerbaijan, những biến động của thị trường năng lượng thế giới trong những năm gần đây vừa đặt ra nhiều thách thức, vừa mở ra những cơ hội chiến lược mới. Trong nhiều thập kỷ, dầu khí luôn là trụ cột của nền kinh tế, đóng góp tỷ trọng lớn vào xuất khẩu, nguồn thu ngân sách và tăng trưởng kinh tế. Vì vậy, chuyển dịch năng lượng đối với Azerbaijan không chỉ là bài toán về môi trường hay giảm phát thải, mà còn gắn trực tiếp với tăng trưởng kinh tế, ổn định tài khóa, việc làm và vị thế địa chính trị của quốc gia.

Sau cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2022, vai trò của Azerbaijan càng trở nên nổi bật khi quốc gia này trở thành một trong những đối tác cung cấp khí thiên nhiên quan trọng của Liên minh châu Âu (EU) trong chiến lược đa dạng hóa nguồn cung. Thông qua Hành lang Khí đốt phía Nam (Southern Gas Corridor), khí thiên nhiên từ khu vực biển Caspi được vận chuyển tới các thị trường châu Âu, góp phần tăng cường an ninh năng lượng trong bối cảnh nguồn cung truyền thống gặp nhiều biến động. Điều này cũng phản ánh cách tiếp cận của EU: không thay thế một nguồn phụ thuộc bằng một nguồn phụ thuộc khác, mà xây dựng một hệ thống cung ứng đa dạng và có khả năng chống chịu cao hơn thông qua mạng lưới các đối tác năng lượng tin cậy.

Tuy nhiên, Azerbaijan không xem việc mở rộng xuất khẩu dầu khí là đích đến của chiến lược năng lượng. Song song với việc phát huy lợi thế của ngành dầu khí, quốc gia này đang từng bước chuẩn bị cho giai đoạn phát triển tiếp theo thông qua đầu tư vào các nguồn năng lượng carbon thấp, hiện đại hóa hệ thống năng lượng và thúc đẩy kết nối năng lượng khu vực. Mục tiêu không phải là thay thế vai trò của dầu khí, mà là từng bước xây dựng một hệ thống năng lượng đa dạng hơn, linh hoạt hơn và có khả năng thích ứng tốt hơn trước những thay đổi của thị trường năng lượng toàn cầu.

Điểm đáng chú ý là các lĩnh vực năng lượng mới không được phát triển như một hệ thống tách biệt với dầu khí. Thay vào đó, Azerbaijan lựa chọn cách tiếp cận tích hợp, trong đó dầu khí tiếp tục giữ vai trò bảo đảm an ninh năng lượng và tạo nguồn lực cho đầu tư, trong khi các nguồn năng lượng carbon thấp được phát triển để bổ sung và nâng cao tính bền vững của toàn bộ hệ thống năng lượng. Cách tiếp cận này phản ánh quan điểm được đề cập trong nhiều chuyên đề của Baku Summer Energy School 2026: chuyển dịch năng lượng cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với an ninh năng lượng, tăng trưởng kinh tế và năng lực cạnh tranh.

Tư duy đó được thể hiện qua nhiều chính sách và chương trình phát triển năng lượng của Azerbaijan trong những năm gần đây. Dù được triển khai dưới nhiều hình thức khác nhau, các chương trình này đều hướng tới một mục tiêu chung là phát huy hiệu quả các nguồn lực hiện có, đồng thời từng bước chuẩn bị cho một hệ thống năng lượng có khả năng chống chịu tốt hơn trước các biến động về địa chính trị, thị trường và công nghệ.

Có thể nói, Azerbaijan đang theo đuổi một lộ trình chuyển dịch mang tính cân bằng. Dầu khí tiếp tục giữ vai trò nền tảng đối với tăng trưởng kinh tế và an ninh năng lượng, trong khi các lĩnh vực năng lượng mới được phát triển để chuẩn bị cho tương lai. Chính sự kết hợp giữa phát huy lợi thế hiện có và chủ động xây dựng những động lực tăng trưởng mới đã khiến Azerbaijan trở thành một trường hợp nghiên cứu đáng tham khảo đối với nhiều quốc gia đang tìm kiếm sự cân bằng giữa phát triển kinh tế, bảo đảm an ninh năng lượng và thực hiện mục tiêu giảm phát thải.

Từ an ninh năng lượng đến một lộ trình chuyển dịch thực tế

Một trong những nhận thức nổi bật được gợi mở tại Baku Summer Energy School 2026 là chuyển dịch năng lượng không thể được nhìn nhận như một quá trình diễn ra theo cùng một lộ trình đối với mọi quốc gia. Điều kiện về tài nguyên, trình độ phát triển, nhu cầu năng lượng, khả năng tài chính và bối cảnh địa chính trị khác nhau sẽ dẫn tới những cách tiếp cận khác nhau.

Trong bối cảnh đó, an ninh năng lượng ngày càng trở thành nền tảng của quá trình chuyển dịch. Mục tiêu giảm phát thải vẫn được duy trì, nhưng cần được thực hiện đồng thời với yêu cầu bảo đảm nguồn cung ổn định, chi phí hợp lý và duy trì năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Chính vì vậy, chuyển dịch năng lượng ngày nay không còn được hiểu đơn thuần là thay thế một nguồn năng lượng bằng một nguồn khác, mà là quá trình xây dựng một hệ thống năng lượng đa dạng hơn, linh hoạt hơn và có khả năng chống chịu tốt hơn trước những biến động của thị trường và địa chính trị.

Azerbaijan là một ví dụ cho cách tiếp cận đó. Quốc gia này không lựa chọn giữa dầu khí và các nguồn năng lượng mới, mà từng bước phát huy đồng thời các lợi thế hiện có để chuẩn bị cho giai đoạn phát triển tiếp theo. Trong cách tiếp cận này, các nguồn năng lượng truyền thống và các nguồn năng lượng carbon thấp được xem là những thành tố bổ sung cho nhau trong cùng một hệ thống năng lượng, thay vì là những lựa chọn đối lập.

Đối với nhiều quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam, bài học không nằm ở việc áp dụng một mô hình có sẵn, mà ở cách xây dựng lộ trình phù hợp với điều kiện của mình. Chuyển dịch năng lượng vì thế không phải là mục tiêu tách rời phát triển kinh tế, mà cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với an ninh năng lượng, năng lực cạnh tranh và yêu cầu phát triển bền vững.

Bài học cho Việt Nam từ cách tiếp cận của Azerbaijan

Hơn một thế kỷ trước, Baku được biết đến là một trong những cái nôi của ngành công nghiệp dầu khí hiện đại. Từ những giếng dầu đầu tiên trên bán đảo Absheron, Azerbaijan đã góp phần định hình lịch sử phát triển của ngành năng lượng thế giới. Hôm nay, quốc gia bên bờ biển Caspi tiếp tục bước vào một giai đoạn phát triển mới, không phải bằng cách từ bỏ những lợi thế của một quốc gia dầu khí, mà bằng cách thích ứng với những thay đổi sâu sắc của hệ thống năng lượng toàn cầu.

Điều đáng tham khảo ở Azerbaijan không nằm ở quy mô các dự án năng lượng tái tạo hay sản lượng dầu khí, mà ở cách quốc gia này xây dựng một chiến lược phát triển dựa trên sự cân bằng giữa an ninh năng lượng, tăng trưởng kinh tế, năng lực cạnh tranh và mục tiêu giảm phát thải. Đây cũng là cách tiếp cận được nhiều chuyên đề tại Baku Summer Energy School 2026 gợi mở: quá trình chuyển dịch năng lượng sẽ chỉ bền vững khi được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa các mục tiêu phát triển, thay vì theo đuổi riêng lẻ từng mục tiêu.

Đối với Việt Nam, trong bối cảnh triển khai Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, thực hiện Chiến lược phát triển ngành công nghiệp dầu khí và hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050, kinh nghiệm của Azerbaijan không phải là một mô hình để sao chép. Giá trị lớn nhất nằm ở tư duy xây dựng một lộ trình phù hợp với điều kiện, nguồn lực và lợi thế của chính mình.

Trong kỷ nguyên chuyển dịch năng lượng, câu hỏi không còn chỉ là phát triển thêm bao nhiêu năng lượng tái tạo hay giảm bao nhiêu phát thải, mà là làm thế nào để xây dựng một hệ thống năng lượng vừa an toàn, linh hoạt và có khả năng chống chịu, vừa đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế trong dài hạn. Đó cũng là nền tảng để nhìn nhận vai trò của ngành dầu khí trong giai đoạn chuyển dịch - nội dung sẽ được phân tích ở bài viết tiếp theo.

Trương Hoài Nam