An ninh năng lượng trong giai đoạn chuyển dịch và vai trò của thị trường điện cạnh tranh Việt Nam

An ninh năng lượng không còn là bài toán công suất:

Trong nhiều thập kỷ, an ninh năng lượng của Việt Nam chủ yếu được tiếp cận theo cách truyền thống: Bảo đảm đủ nguồn cung điện, đủ công suất lắp đặt để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, bước sang giai đoạn chuyển đổi năng lượng sâu rộng, cách tiếp cận này ngày càng bộc lộ giới hạn.

Thực tiễn vận hành hệ thống điện những năm gần đây cho thấy: Ngay cả khi tổng công suất danh nghĩa tăng nhanh, rủi ro thiếu điện, mất cân đối cung - cầu cục bộ, áp lực điều độ, gia tăng chi phí hệ thống vẫn hiện hữu.

An ninh năng lượng hiện đại không chỉ là câu chuyện “có bao nhiêu MW”, mà là năng lực của hệ thống trong việc tự vận hành ổn định, phân bổ hợp lý nguồn lực và ứng phó với các cú sốc từ bên ngoài. Trong bối cảnh đó, thị trường điện cạnh tranh không còn là công cụ kỹ thuật đơn thuần, mà trở thành một trong các trụ cột quyết định mức độ an ninh năng lượng quốc gia.

Nghị quyết 70-NQ/TW và yêu cầu tái định nghĩa an ninh năng lượng:

Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về phát triển ngành năng lượng quốc gia đã đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong tư duy chính sách. Lần đầu tiên, yêu cầu hoàn thiện thị trường năng lượng (trong đó có thị trường điện cạnh tranh) được đặt ngang hàng với mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh kinh tế và an ninh quốc gia.

Điều này cho thấy, Đảng và Nhà nước đã nhìn nhận rõ rằng: An ninh năng lượng không thể được bảo đảm chỉ bằng mệnh lệnh hành chính, hay các quyết định đầu tư. Một hệ thống điện thiếu cơ chế thị trường hiệu quả sẽ buộc Nhà nước phải can thiệp thường xuyên, gánh thay rủi ro cho doanh nghiệp và xã hội, từ đó làm suy yếu chính nền tảng an ninh mà chính sách hướng tới.

Gỡ “đầu vào” đầu tư - Cần, nhưng chưa đủ:

Thời gian qua, nhiều nỗ lực đã được thực hiện nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn về quy hoạch, thủ tục đầu tư và cơ chế phát triển nguồn điện. Nghị quyết của Quốc hội khóa XV ngày 11/12/2025 về các cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026-2030 được đánh giá là bước tiến quan trọng trong tháo gỡ các điểm nghẽn kéo dài nhiều năm. Nhiều thủ tục liên quan đến quy hoạch, chuẩn bị đầu tư và lựa chọn nhà đầu tư được đơn giản hóa, phân cấp mạnh hơn; đồng thời cho phép áp dụng cơ chế đặc thù đối với các dự án trọng điểm. Tuy nhiên, các cải cách này chủ yếu tác động đến phần “đầu vào” của quá trình đầu tư - chỉ là điều kiện cần. Phần “đầu ra” bao gồm cơ chế tiêu thụ điện, giá điện và dòng tiền thu hồi vốn vẫn chưa có thay đổi mang tính căn bản.

Nếu thiếu một thị trường điện cạnh tranh hiệu quả, các dự án (dù được bổ sung vào quy hoạch) vẫn đối mặt với rủi ro về huy động công suất, thu hồi vốn và tính ổn định dòng tiền. Khi đó, gánh nặng lại quay trở về phía Nhà nước thông qua các cơ chế bảo lãnh, can thiệp, hoặc điều chỉnh hành chính, làm gia tăng chi phí hệ thống và rủi ro tài khóa.

Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và thách thức thực thi:

Quy hoạch điện VIII điều chỉnh thể hiện nỗ lực cân bằng nhiều mục tiêu: Bảo đảm an ninh năng lượng, giảm phát thải, đáp ứng cam kết chuyển dịch năng lượng và duy trì tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, khoảng cách giữa quy hoạch và thực thi vẫn là thách thức lớn.

Không ít dự án nguồn, lưới điện chậm tiến độ không chỉ vì thủ tục hay vốn, mà vì thiếu tín hiệu thị trường đủ rõ ràng để nhà đầu tư đánh giá rủi ro dài hạn. Điều này cho thấy: Nếu thị trường điện không được củng cố về chiều sâu, quy hoạch dù được thiết kế tốt vẫn khó chuyển hóa thành năng lực vận hành thực tế.

Các nhóm nguồn điện dưới lăng kính an ninh hệ thống:

Nhìn từ góc độ an ninh hệ thống, mỗi loại hình nguồn điện đều mang theo những rủi ro và yêu cầu quản trị khác nhau:

1. Điện than: Vai trò suy giảm, nhưng nhu cầu chưa biến mất. Dù chịu áp lực môi trường, tài chính, các nhà máy điện than hiện hữu vẫn chiếm tỷ trọng đáng kể trong hệ thống điện và tiếp tục là trụ cột bảo đảm công suất ổn định trong nhiều năm tới.

2. Nhiệt điện LNG: Giúp đa dạng hóa nguồn cung nhiên liệu, nhưng đi kèm rủi ro lớn về biến động giá, tỷ giá và phụ thuộc nhập khẩu.

3. Năng lượng tái tạo: Góp phần giảm phát thải, chi phí biên thấp, song đặt ra áp lực đáng kể lên điều độ, cân bằng công suất, đầu tư lưới điện và chi phí hệ thống.

4. Thủy điện: Tiếp tục là trụ cột linh hoạt của hệ thống, nhưng ngày càng chịu tác động mạnh của biến đổi khí hậu.

5. Điện hạt nhân (trong tầm nhìn dài hạn): Đòi hỏi mức độ ổn định thể chế, tài chính và thị trường rất cao để có thể triển khai an toàn, hiệu quả.

Điểm chung là: Không có một thị trường điện cạnh tranh và minh bạch, các rủi ro này sẽ không được phân bổ hợp lý, mà dồn tích về phía Nhà nước và hệ thống.

Thị trường điện Việt Nam chưa cạnh tranh thực chất:

Sau nhiều năm triển khai, thị trường điện Việt Nam đã hình thành các cấp độ nhất định - từ phát điện cạnh tranh, đến bán buôn điện cạnh tranh. Tuy nhiên, mức độ cạnh tranh của thị trường còn hạn chế, các tín hiệu giá, tín hiệu đầu tư chưa phản ánh đầy đủ cung - cầu và rủi ro hệ thống.

Khi thị trường thiếu cạnh tranh thực chất, cơ quan quản lý buộc phải can thiệp nhiều hơn để bảo đảm vận hành an toàn. Sự can thiệp này, nếu kéo dài, sẽ làm suy giảm vai trò tự điều tiết của thị trường; đồng thời làm gia tăng áp lực lên ngân sách và năng lực điều hành của Nhà nước.

Thị trường điện như cơ chế phân bổ rủi ro:

Một trong những vai trò cốt lõi, nhưng thường bị xem nhẹ của thị trường điện là phân bổ rủi ro. Trong một thị trường cạnh tranh hiệu quả, rủi ro về nhiên liệu, phụ tải, thời tiết hay tỷ giá được phân bổ cho các chủ thể có khả năng quản trị tốt nhất.

Ngược lại, khi thị trường không vận hành cạnh tranh đầy đủ, các rủi ro này sẽ dồn về khu vực công, làm xói mòn nền tảng an ninh năng lượng và an ninh tài chính quốc gia.

Kết luận:

An ninh năng lượng trong giai đoạn phát triển mới không còn là bài toán thuần túy của quy hoạch nguồn, hay năng lực đầu tư đơn lẻ, mà phụ thuộc ngày càng nhiều vào cơ chế vận hành của thị trường điện. Một thị trường minh bạch, có cạnh tranh thực chất, phân bổ rủi ro hợp lý chính là điều kiện để hệ thống điện duy trì ổn định, thu hút nguồn đầu tư dài hạn và thích ứng với các cú sốc từ bên ngoài.

Tuy nhiên, thị trường điện không thể vận hành hiệu quả nếu thiếu nền tảng kinh tế phù hợp. Trong cấu trúc đó, cơ chế giá điện giữ vai trò then chốt - vừa là tín hiệu đầu tư, vừa là công cụ duy trì cân bằng tài chính của toàn hệ thống. Việc cải cách giá điện - vì thế không chỉ là vấn đề điều hành ngắn hạn, mà là phép thử đối với năng lực cải cách thể chế ngành điện.

Từ góc nhìn này, bài viết tiếp theo sẽ đi sâu phân tích cải cách giá điện như một nền tảng của an ninh năng lượng dài hạn, những rủi ro, nếu tiếp tục trì hoãn và các gợi ý chính sách phù hợp với điều kiện Việt Nam trong giai đoạn tới./.

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Chính trị (2025): Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

2. Quốc hội khóa XV (2025): Nghị quyết về các cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026-2030, thông qua ngày 11/12/2025.

3. Thủ tướng Chính phủ (2025): Quyết định số 768/QĐ-TTg ngày 15/4/2025 phê duyệt Điều chỉnh Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.

4. Bộ Công Thương (2023-2025): Các văn bản về lộ trình phát triển thị trường điện cạnh tranh và điều hành giá điện tại Việt Nam.